تاریخچه قالیبافی ارمنستان: قالیبافی یکی از هنرهای زینتی – کاربردی ارمنی است که به طور چشمگیر تکامل یافته و از آنجا که یکی از قدیمیترین هنرها محسوب می شود، در رده بالاترین صنایع ارمنستان قرار میگیرد.
گلیم بافی و قالیبافی از مشهورترین صنایع دستی اقوام ارمنی است کتیبه های به دست آمده از حفاریهای باستان شناسی حاکی از بافت انواع مختلفی از زیراندازهای نقش دار در طول سده سوم پیش از میلاد در ارمنستان است.
تکه های مختلفی از پارچه های پنبه ای و پشمی از سده دوم میلادی کشف گردیده است که از کاربرد و استفاده از پشم در آن روز حکایت دارد.
در دوره آناباسیس کتیبه معروف زنفون زنفون Xenophon کشف شد که به زیراندازهای پشمین در پنج قرن پیش از میلاد مسیح (ع) اشاره داشت .
قدیمی ترین تکه گلیم بافته شده در طول سده دوم پیش از میلاد در دهکده آرتیک به دست آمده است.
با تحقیقات انجام شده در درون گورستانی قدیمی در دهکده آرتیک قطعاتی از قالی های گذشته این قوم به دست آمده که تاریخ آنها به قرون ۹ تا ١٤ میلادی بر میگردد.
یکی از تکه های یافت شده از این گورستان شباهت زیادی به جاجیم های امروزی دارد؛ جاجیم هایی با نقش صلیب شکسته که دارای نماد آب و مار است.
طرحهای موجود بر روی این قطعات همگی تصویر آب و اژدها است که اهل فن و پژوهشگران غیر ارمنی نام و قالی طرح اژدها (Dragon Rues) را بر آن گذاشته اند.
این ریز نقشها بر دیگر هنرهای ارمنی، مثل معماری، جواهر سازی، سفالگری، گلیم بافی و سوزن دوزی نیز اثر گذاشته است.
همچنین کندوکاوهای باستان شناسان در دره ای به نام کارمیربلور در ایروان رنگهای مورد استفاده در رنگرزی، پشم و انواع مختلف بافته های کارخانجات بافندگی در کارگاههای ابتدایی آن زمان را در اختیار قرار می دهد.
در میان کشفیات این تپه باریکه کتانی به دست آمده که با توجه به ویژگیهای آن احتمالاً مربوط به فرش و کناره های آن است؛ قدمت این باریکه کتانی به حدود قرن هفتم میلادی بر می گردد؛ نقوش موجود بر روی این كاملاً شبیه نقشه های کشف شده در گورستان آرتیک است.
از دیگر کشفیات این دوره میتوان به یک قطعه فرش کرکی اشاره کرد؛ افزون بر این مورخ ،یونانی هرودت (٤٨٥-٤٢٥ ق.م)، می نویسد: «ساکنان قفقاز پشم را با برخی از گیاهان رنگدار، رنگ آمیزی کرده و در کارگاه های بافندگی به کار میبرند؛ این رنگها تا امروز شفافیت خود را از دست نداده و از آنها برای ساخت پارچه های بافتنی پوشیده از رنگهایی که جلای ماندگار دارند استفاده می کنند.»
قالی ارمنستان در قلمروهای وسیعی از جمله پادشاهی کاما در بلغارستان تا ترکمنستان و از بغداد تا کنستانتیول (قسطنطنیه) مورد توجه قرار گرفت.
مارکوپلو نیز که در قرن سیزدهم میلادی از میان ترکان سلجوقی عبور کرده، مینویسد در قرن ۹ تا ١٤ ارمنیها و یونانیهای سه شهر معروف قونیه، قسطنطنیه و سیواس، فرشهای بسیار زیادی را می بافتند.
در نیمه دوم قرن چهارهم شاپور پادشاه ایران ۱۳۱ هزار نفر ارمنی را که اکثر آنان هنرمندان ده نشین و شهرنشین بودند، از ارمنستان بیرون آورد و در ایران سکنی داد. در نتیجه این نقل و انتقال اقتصاد زندگی آنها کم کم شکوفا گردید و قالیبافی ایشان رونق گرفت.
ابن طولون دمشقی فقیه و ادیب و مورخ مشهور (م ۹۵۳ دق)، گواهی داده که در نیمه اول قرن دهم مردم ارمنستان به تجارت و قالیبافی مشغول بودند
یاقوت حموی (٦٢٦٥۲۷ ..ق/ ۱۱۷۸ ۱۲۲۹م) نیز می نویسد که ارمنی ها در قالی قلا، فرشهایی تولید میکنند که نام آن KALI(قالی) است. در واقع این چنین استنباط گردیده که لفظ قالی از این منطقه برگرفته شده است. (24 :1986 ,Azatian)
در آثار نقاشان اروپایی قرن ١٦ و ١٧ برخی قالیهای ارمنی دیده میشود؛ در همان زمان کلمه کاربد که به معنی قالیهای از رده خارج است در میان اروپاییان رواج پیدا می کند.
در قرن سیزدهم در فرانسه قالی های ارمنستانی در فرانسه را قالی های ساراکین نامیدند؛ در دست نوشته های مردم ارمنستان، واژۀ فرش اولین بار در ترجمه « انجیل» به کار رفت در حالی که واژه گورگ (Gvrg) در قرن ۱۳ مترادف واژۀ فرش بوده است.
زبان شناس ارمنستانی گریگور گاپانستین بر این عقیده بود که واژه ارمنی گورگ از واژه هتیت – ارمنی به شکل کورک، کورکاس نشأت گرفته است.
ای. سارتیونن اذعان داشته که کورک (گورگ یا قالی) به شکل لباسی رواندازی برای اسب یا قاطر به کار میرفت.
گونه های تزئینی قالی ها و فرشهای ارمنی با تصاویر مریم مقدس، عیسی مسیح، پیامبران و قدیسان اغلب در صنعت مینیاتوری ارمنستان به چشم میخورد چنانکه شاید بتوان گفت آنها مکمل یکدیگرند.
در نیمه دوم قرن نوزدهم و پانزده سال اول قرن بیستم ارمنستان یکی از بزرگترین صادر کنندگان فرش بود.
لازم به ذکر است که ارمنی ها تفاوتی بین قالی های ارمنستانی و قالی های بافته شده به وسیله افراد ارمنی در سایر کشورها قائل میشوند.
گفتنی است قالی ارمنستان جایگاه خاصی در فرهنگ مردم و ارتباط تنگاتنگی با سایر رشته های هنر ملی ایشان دارد.
جغرافیای قالی ارمنستان
از مراکز رایج قالیبافی در ارمنستان، نواحی زیر را می توان نام برد.
از قرن یازدهم تا سیزدهم: دوین، آنی و کارین
در قرن دهم تا هجدهم: کارین، سباستيا، آرستین، کاستاری، ماش وان و شهرهای قلمرو سیلیسیان
طی قرون شانزدهم تا هجدهم: روستای دره آرارات سورمالی و آرستاخ
در قرون هفدهم تا هجدهم: شهرهای آرستاخ، نخجوان، نتوجوگل یوتیک
در قرن نوزدهم: همه نواحی ارمنستان
در اوایل قرن بیستم: نواحی شرقی ارمنستان.
کاربردهای فرش دستباف در ارمنستان
قالی های ارمنستان برای اهداف مختلفی استفاده میشد، أنها صرفاً برای پوشش دهی کف اتاق نبودند؛ قالی ها را به شکل تابلو روی دیوار یا به شکل پرده در جلوی در خانه ها و رختکن ها آویزان میکردند؛ همچنین به جای روتختی و رومیزی یا حتی رو کرسی نیز به کار می بردند.
بافته هایی شبیه قالی به جای زین اسب محل نگهداری نمک و نقل و انتقال کالا و غیره استفاده میشدند.
قصد داشتیم مقاله ای در رابطه با قالی های ارمنی باف ایران خدمت شما عزیزان ارائه دهیم از این روی ابتدا به بیان تاریخچه قالیبافی در ارمنستان پرداختیم و در مقاله بعد سخن از ویژگیهای فرش های دستباف ارمنستان خواهیم گفت و در پایان شما را با قالیهای ارمنی باف ایران آشنا خواهیم کرد.
شایان ذکر است این مقاله زیبا بخشی از تحقیقات و مقالهی عزیزان آرزو سلطانی نژاد، حمید فرهمند بروجنی و تورج ژوله میباشد.