نقطه نقطه ایران بزرگ مهد هنر بوده و هست؛ از جمله تبریز؛ در این مطلب نگاهی کوتاه به تاریخ تبریز و تاریخ و تاریخچه فرش تبریز میاندازیم.
آشنایی با تاریخچه شهرستان تبریز
در مورد تاریخچه شهر تبریز بین مورخان اختلاف نظر وجود دارد اما قدیمیترین سند دایر بر وجود تبریز (تارویی- تارماکیس)کتیبه سارگن دوم متعلق به اواخر سده هشتم ق.م. (714 ق.م.) است. به احتمال قوی شهر در جریان حملة نیروهای ویرانگر آشور منهدم میگردد و دیگر تا قرن های سوم و چهارم بعد از میلاد نام و نشانی از آن در میان نیست.
در سال 600 ه.ق. مغولان به آذربایجان یورش برده وپس از حملات مغول، تبریز به دستور آباقاخان 680-663 ه.ق. پسر هولاکو، پایتخت رسمی ایلخانان شد؛ در زمان سلطان محمود غازان (694 ه.ق.)، تبریز به عظمت و بزرگی و آبادانی رسید.
در سال 788 ه.ق. تیمور به آذربایجان حملهور شد و تبریز را غارت کرده و صنعتگران و هنرمندان را به بخارا و سمرقند مهاجرت داد.
تبریز در عصر جلایریان و ترکمنان نیز پایتخت بود. شاه اسماعیل صفوی نیز تبریز را پایتخت کرد. پایتخت در زمان شاه عباس به اصفهان منتقل شده و قطب بازرگانی ایران که برای سالها شهر تبریز بود به آن شهر انتقال یافت. تبریز یکی از مراکز مهم جنگی دوران شاه عباس بوده ودر عین حال این شهر اهمیت بازرگانی خود رانیز حفظ کرد.
در آغاز حکومت قاجار و بهخصوص در زمان فتحعلیشاه، تبریز پایتخت دوم ایران و محل استقرار عباس میرزا نایبالسلطنه گردید.
تبریز در زمان انقلاب مشروطه نقش بهسزایی ایفا کرده و تا امروز نقش مهمی از نظر سیاسی و اقتتصادی داشته است.
تاریخچه فرش تبریز
در مورد تاریخچه فرش در تبریز چنین میتوان گفت که با توجه به قدمت تاریخی این شهر، مسلماَ هنر _ صنعت فرشبافی در آن به قبل از دوران صفویه باز میگردد.
این عقیده عمومیت دارد که تعداد کثیری از فرشهای ترنج یا مدالیون صفوی در تبریز و آذربایجان بافته شده است. در نیمه دوم قرن پانزده و در دوران صفوی، فرش از حالتی روستایی به هنر پیشرفته درباری تبدیل شد.
یکی دیگر از تحولات مهم در فرش این دوره، طرحهایی بود که هنرمندان دربار (تبریز پایتخت شاه اسماعیل) و هرات (که یکی از پایتختها و کانون فرهنگی ایران بوده) ایجاد شد. این طرحها در کلیه مراکز بافندگی پخش شده و مورد استفاده عموم قرار گرفت.
علاوه بر تبریز، کارگاههایی نیز در سلطانیه و حتی اردبیل که به علت ابریشماش شهرت داشت، تأسیس شد. در کتاب World the of Carpet and Rugs اثر Bennet Ian به نظریهای دیگر در مورد فرش تبریز در زمان صفوی بر میخوریم که در اینجا نقل میشود: تعداد زیادی از فرشهای مدالیون یا ترنجدار که در سالهای آغازین قرن 16 میلادی در زمان حکومت شاه اسماعیل اول و شاه طهماسب بافته شدهاند، دارای طرحمایه اسلیمی و نقوش حیوانی و انسانی هستند.
عده زیادی از صاحبنظران بر این باورند که در دو دهه اول قرن 16 میلادی تعدادی از هنرمندان صاحب سبک هرات و سایر مراکز فرهنگی به تبریز منتقل شدهاند. هنرمندانی چون میرک، میرزا علی، سلطان محمد، میرسیدعلی و کمالالدین بهزاد؛ بهزاد در سال 1510 میلادی بهعنوان سرپرست کتابخانه سلطنتی تبریز منسوب شد.
این مطلب میرساند که هنرمندان بزرگی چون گروه ذکر شده کار تولید طرحهای جدید برای فرشهای دربار را در این زمان (آغاز حکومت صفوی) بهعهده داشتهاند. در این کتاب نویسنده سعی کرده تعدادی از قالیهای موجود در موزههای جهان مربوط به نیمه اول قرن شانزدهم را به کارگاههای تبریز نسبت دهد.
از قرن 17م. به بعد و پس از اینکه قالی ایران به خارج از کشور راه یافت، صنعتگران تبریز با دریافت سلیقه مردم اروپا و آمریکا دست به بافتن قالیهایی زدند که بسیار جالب بوده و بازار آن کشورها را به خود اختصاص داد.
نشانه بارز تولیدات این ناحیه وجود ستارهای چندگوش و بزرگ در مرکز فرش و الهام گرفته از ستارههای هشتپر دوره تیموری و سلجوقی بوده است. بهترین مثال برای این نقش، کاشیکاری مسجد کبود تبریز، مربوط به حکومت شاهجهان قرهقویونلو است.
»زمینه فرش با چرخشهای ظریف اسلیمی و گلهای ختایی پوشیده شده و به یک حاشیه باریک منتهی میشود. این فرم ستاره را در فرشهای جدید تبریز نیز میبینیم.
خانم سوزان دی همچنین معتقد است مدالیون یا ترنج حدفاصل بین طرحهای ایالتی و قالیهای جدید دربار بوده که به قالیهای سالتینگ معروف است. این قالیها زربفت بوده و در تبریز بافته میشدهاند.
شالوده اینگونه فرشها، ابریشم و در بافت آن ریسمانهای طلا و نقره نیز بهکار رفته است. در مورد این فرش توضیحی در کتاب فرش ایران مربوط به موزه فرش آمده است: این قالی از جمله قالیهای زیبا و نفیس مربوط به سده 11 ه.ق. است. لازم به تذکر است که در سده 19 میلادی، در آناتولی و اطراف استانبول قالیهایی به این سبک بافته شده و به قالیهای سالتینگ مشهور بوده و امروزه در موزههای معروف جهان نگهداری میشوند.
پروفسور ادواردز در کتاب قالی ایران توضیح میدهد که این قالی با نقش ترنج با گل و جانور و نوشته همراه است.
معرفی ویژگیهای فــرشهای نفیس تبــریز در دو دهه گذشــته؛ افسانه طاهباز و مهرانگیز مظاهری تهرانی
در پایان متذکر میشویم شما همراهان عزیز میتوانید دوره های آموزش قالیبافی که توسط استاد لیلا میرزایی تهیه شده است را از فروشگاه لم آرت تهیه بفرمایید؛ آموزش هایی چون آموزش بافت تابلو فرش، آموزش بافت گلیم و انواع فرش.