بررسی نمودها و نگارههای خورشید ومهر، تداوم و دگرگشتی آنها، آیینها واساطیر مرتبط، در تمامی حیطههای فرهنگی ایران پیش ازتاریخ، تاریخی ودوره اسلامی، بهویژه درهنر سنتی فرش، جهت شناخت بیشتر بار محتوایی آن، ضرورتی اجتناب ناپذیر میباشد.
با تغییر آیین ماه پرستی به آیین پرستش خورشید، عناصر و نگارههای دین گذشته در عناصر مذهب جدید تجلی یافت و نمودهای بسیاری در هنرهای مختلف؛ و بهطور خاص در قالی مناطق مختلف ایران، بهویژه حوزه فارس، بر جای گذاشت.
مهرپرستی، مهمترین آیین مرتبط با خورشید میباشد كه دینی جهانی میگردد و نمادهای مرتبط با این دین در حوزههای مختلف هنری ایران، بهخصوص قالیبافی عشایری و روستایی ایران تا امروز، مكرر نقش میگردد.
در این مجال به شیوه تطبیقی- تحلیلی و به روش كتابخانهای در نگرشی کلی، بررسیهای معنایی و نمودهای بصری خورشیدی و مهر، در فرش و دستبافتهای ایرانی مورد بررسی واقع شده است.
با بررسی تصاویر متعدد از دستبافتهها با محتوای مورد نظر در سبکهای مختلف شهری، روستایی و عشایری ایران، تمامی نگارههای مرتبط در یک تقسیم بندی سه گانه مورد کنکاش قرارگرفت. شناخت گستره جغرافیایی نگارهها، از دیگر نتایج این پژوهش میباشد.
از دیرباز تاکنون، تمامی جلوههای زندگی ایرانیان بیانگر ارتباط و پیوند تنگاتنگی با هنر بوده است و اشیای ساده و کاربردی زندگی روزمره، بستری برای تجلی و نمود این ارتباط بودهاند. ذوق و استعداد هر ملتی در هنرش تجلی مییابد و خاطرههای قومی و روح جمعی پدیدآورنده اثر، سرچشمه ازلی آفرینشهای هنری است.
در باور انسان باستان، عناصر طبیعی جهان به شکل خدایان نمود مییافتند و خدایان متعدد با خویش کاریهای فراوان خود، سرنوشت جهان و آدمی را رقم میزدند. آدمی در قالب استعاره، نماد، سمبل و … جهان خدایان و آیینهای مربوط به تعظیم و تکریم خدایان را در جزییترین امور و عناصر کاربردی روزمره تا عالیترین مفاهیم و کارکردهای زندگی رقم میزند تا بدین طریق برکتبخشی خدایان را در زندگی خود متجلی سازد و قدرت و حمایت خدایان مینوی را در لایههای مختلف زندگی جاری و ساری سازد.
در دورهای از تاریخ فلات ایران اعتقاد به »خدا- پدری (زروان پرستی) رایج بود و این خدا- پدر، نام و صفات متعددی داشت و دیگر خدایگان فرزندان او بودند که در آفرینش، حمایت، جنگ و به طور کلی تمامی حیطههای زندگی انفرادی و اجتماعی انسان ایفای نقش میکردند. یکی از مهمترین ایزدان، مهر (میترا) بود که اساطیر و آیینهای مربوط به آن در مذاهب و هنرهای مختلف ایران از جمله آیین زردشت تأثیر فراوانی میگذارد و در دوره اسلامی در صور مختلف فرهنگی تداوم مییابد.
دگرگشتیهای اجتماعی، در اساطیر و نمودهای صوری و معنایی آن تأثیر میگذارند. با آغاز دوره اسلامی جهان-بینی عقلانیتر و علمیتری بر فرهنگ ایران حاکم میشود و با تغییر مبانی نظری و اعتقادی جامعه، دگرگشتی عظیمی در لایههای گوناگون فرهنگ مادی و معنوی ایران پدید میآید؛ عقاید و تفکرات اسلامی با تمایلات قومی، سنتها و فرهنگهای محلی درمیآمیزد و فرهنگی نوین شکل میگیردکه نه تنها موجب از بین رفتن هنرها و فرهنگهای پیشین نمیشود، بلکه صور و معانی جدیدتری به گنجینه ذخایر قبلی هنرها اضافه مینماید و در روند تداوم آنها نقشی بسزا ایفا میکند.
در زمینه هنر- صنعت فرش، غیر از خصلت کاربرد، نمادین بودن نقشها و نگارهها محتوایی ارزشی، معنایی و هنری بدان بخشیده است. زایش، تکامل و دگرگشتی نمادها و نگارهها در قالی به آیینهای جادویی، مذهبی، فرهنگی، باورهای فولکلوریک و عامیانه و آرزوها و تمنیات قوم سازنده ی آن مربوط میباشد و با بررسی همین نگارهها، مذهب، تاریخ، فرهنگ و هویت جامعهی به وجود آورنده قالی، قابل بررسی و مطالعه است.
پیشینه تاریخی آیینها و باورهای مرتبط با تكریم، بزرگداشت و ستایش خورشید در ایران پیش از اسلام با بزرگداشت خورشید آغاز میشود و در مهرپرستی تداوم مییابد.
نگارههای خورشیدی در قالی ایران
قالیبافی مناطق مختلف به ویژه سبک روستایی و عشایری، یکی از مهمترین حوزههایی است که باورهای اساطیری مرتبط با خورشید و آیین مهر در آن قابل شناسایی و بررسی است. نمودهای اساطیری خورشید و مهر در قالب نگارههای قالی ایران به چند دسته تقسیم میشوند:
الف- نگارههای جانوری: شامل شیر، عقاب، اسب، ماهی (طرح ماهی درهم/ هراتی)
ب- نگارههای گیاهی: شامل نیلوفر آبی (گل شاهعباسی)، گلهای هشتپر ساده و تلفیقی، گل دوازده پر، انار، گل-درخت سهشاخه (بوتههای سه گل یا سه برگی)
ج- نگارههای تجریدی و هندسی: شامل نگارههای چلیپا (سواست یکا)، چهار پاره (ماه شوش)، حاشیه (هفت حاشیه).
در این مطلب صرفا به بیان مقدمه ای جهت آشنایی شما با موضوع پرداختیم و قطعاً در مقالات آتی به تفصیل در رابطه با قالب های ذکر شده که میزبان نمودهای اساطیری در فرش ایرانی هستند خواهیم پرداخت؛
بررسی نمودهای اساطیری خورشید و مهر در فرش دستباف ایران ؛ دکتر اشرفالسادات موسویلر و اعظم رسولی
در پایان این نکته را یادآوری میکنیم که شما میتوانید با خرید دوره های آموزش قالیبافی لم آرت که توسط استاد لیلا میرزایی تهیه شده است، در هر زمان و مکانی این دورههای حرفهای را مشاهده و از پشتیبانی مستقیم استاد میرزایی بهرهمند شوید.