ایی بافی یا دو لایه بافی

ایی بافی ( دولایه بافی) یا بهتر بگوییم »اُیی« یا »دولایه» دست بافته‌ای است دو لایه، تخت باف از نوع پود کشی، دو رو با رنگ‌های متضاد که هر دو روی آن قابل استفاده است.

این دست بافته، همانند شیشه درمه مرکب از دو رنگ تیره و روشن است که فقط تارهای دو طرف را به نمایش می‌گذارد و به اشتباه در استان فارس آن را جزو دست بافت‌های سوزنی محسوب می‌کنند.

کاربرد اُیی

کاربرد ای بافی یا همان دولایه بافی معمولاً در بافتن نوار (تنگ: نوعی طناب که پهنای آن حدوداً پنج سانتی متر است)، خورجین، چنته، کیف دستی زنانه و… است و بر روی دار بافته می‌شود.

تارهای «ایی» نیز همانند شیشه درمه پرتاب بوده و از دو رنگ تیره و روشن جهت چله کشی استفاده می‌شود، با این تفاوت که تارهای همجوار یک به یک از رنگ تیره و روشن انتخاب می‌گردد.

در ابتدای بافت «ایی» بعد از زنجیره زنی برای ایجاد دو لایه، جهت باز شدن دو دهانه، سپس تارهای تیره و تارهای روشن تفکیک گردیده و از میان آن چوبی (حدوداً به قطر یک سانتی متر) عبور داده می‌شود.

سپس تارهای تیره به صورت مجزا و تارهای روشن نیز جداگانه یک به یک انتخاب و جهت زیر و رو کردن هر کدام میله باریکی در میان آن قرار می‌گیرد.

بافت یک لایه با عبور دادن پود از میان تارهای همان لایه (مثلاً تارهای تیره) انجام شده و در برگشت بود از میان تارهای لایه دیگر (مثلاً تارهای روشن) اتفاق می‌افتد.

در تمام نقاطی که چله های رو به زیر می‌روند، تارهای تیره و چله‌های زیر به رو باز می‌گردند (تارهای روشن)، هر دو لایه با هم مشترک می‌شوند. در همین ناحیه ایجاد نقش شده و یک لایه بافته می‌شود.

آزادی نقش پردازی ایی بافی یا همان دو لایه بافی به جهت کمک گرفتن از خطوط عمودی و افقی یکدست از شیشه درمه بافی بیشتر است به همین دلیل نقوش هندسی و تجرید یافته حیوانات گیاهان و آدمک‌ها در این گونه بافت‌ها مشاهده می‌شود در صورتی که در شیشه درمه نقوش هندسی متصلی وجود دارند که متشکل از خطوط مورب عمودی و افقی و خط نقطه‌های به هم چسبیده هستند.

ابزار مورد استفاده در دولایه بافی (ایی بافی) همان ابزارهایی است که در گلیم بافی کاربرد دارد و فقط جهت تفکیک تارها از دو یا سه چوب یا میله باریکی که طول آن کمی بیشتر از عرض دست بافته است استفاده می شود.

هانس ای وولف در کتاب صنایع دستی کهن ایران به تصویر « ایی » (دو لایه) اشاره می نماید. ایشان این تصویر را نوعی پارچه پشمی دانسته که در عشایر فارس بافته شده است در حالی که بافتن پارچه در عشایر فارس مرسوم نیست و دستگاه پارچه بافی نیاز به دستگاه‌های سنتی پارچه بافی دارد که جابه جایی آن برای عشایر مشکل است؛ این تصویر، تصویر دست بافته ایی بوده که جزء دست بافت‌های داری است و به جز ایل قشقایی دیگر ایلات فارس آن را نمی‌بافند.

دکتر سیروس پرهام در کتاب دست بافت‌های عشایری و روستایی فارس جلد دوم در بحث گلیم‌های قشقایی با نگاهی گذرا به تکنیک بافت شیشه درمه پرداخته است اما در مورد ایی بافی (دو لایه بافی) سخن به میان نیاورده است حال آنکه تصاویر ۱۵۷ و ۱۵۹ همین کتاب قطعاً ایی بوده و تصویر ۱۵۴ به نظر میرسد که ایی باشد. شاید دلیل این امر آن بوده که محقق هر دو تکنیک را شیشه درمه تلقی کرده است.

پرویز تناولی در مجله هالی شماره ۶۳ ژوئن ۱۹۹۲ که ترجمه آن در ماهنامه قالی ایران شماره ۲۵ آمده است، در بررسی بافته های سیاه و سفید ایران هر دو گروه شیشه درمه و ایی را یکی فرض کرده و از نظر ساختاری به دو گروه تقسیم کرده است. وی به دو لایه بودن ایی بافی در تشریح ساختاری بافته هایی با تارهای دو رنگ اشاره نکرده و به نظر می‌رسد تکنیک شیشه درمه و ایی را آن چنان که باید مجزا ننموده است.

با همه تفاسیری که گفته شد شیشه درمه و ایی (دو لایه) دارای شباهت‌هایی هستند و از جهاتی نیز با هم تفاوت دارند:

شباهت های ایی بافی و شیشه درمه بافی:

۱. هر دو دست بافته‌ای است داری که در آن از دو رنگ تیره و روشن استفاده شده است؛

۲. در هر دو پودها در ظاهر دست بافته و در ایجاد نقش تأثیری ندارند (تار نما هستند)؛

3. در هر دو نقوش هندسی و شکسته به کار رفته است.

تفاوتهای اُیی با شیشه درمه:

۱. شیشه درمه تک لایه بوده در حالی که ایی دو لایه است؛

۲. در چله کشی شیشه در مه، تارهای رو به رنگ تیره و تارهای زیر به رنگ روشن است در صورتی که در «ایی» (دولایه بافی) تارهای زیر و رو یک به یک تیره و روشن هستند؛ رنگ زمینه‌ای یکدست بوده در حالی که زمینه شیشه درمه به دلیل وجود نقوش، دارای یکسری خطوط مورب و نقطه است؛

۴. در دولایه (اُیی) علاوه بر طرح‌های هندسی می‌توان از نقوش شکسته، حیوانات، گیاهان و انسان نیز استفاده کرد در صورتی که در شیشه درمه از یکسری نقوش هندسی متصل به هم استفاده می شود.

این نوشتار برگرفته ای بود از مقاله ای تحت عنوان «بررسی تکنیک بافت دست بافت های عشایر فارس، بافته های منسوخ شده» که به قلم و با تحقیق و بررسی اشکان رحمانی و محمد تقی آشوری به تحریر در آمده است.

در پایان دعوت میکنیم تا از آموزش های قالیبافی لم آرت که توسط استاد لیلا میرزایی، مدرس قالیبافی و مدیریت مجموعه لم آرت تهیه شده استفاده فرمایید.