انواع گلیم قشقایی از مشهورترین گلیم های ایرانی است که قدرت و انرژی طراحی آن در هیچ جای دیگر یافت نمیشود.
ایل قشقایی
اطلاع دقیقی از تاریخ مهاجرت ترکان و اعراب ایلات قشقایی و خمسه در دست نیست اما ظاهراً طوایف ایل قشقایی از اقوام ترکانی به شمار میروند که حدود هزار سال پیش به این سرزمین آمدند و اعراب ایل خمسه نیز بازماندگان مهاجمین عرب هستند.
مطالعه و بررسی زبان، آداب و رسوم، ادبیات و فرهنگ و مذهب اقوام عشایری فارس، روشنگر مسائل مهمی در زمینه زیست اجتماعی ایشان است.
ایل قشقایی یکی از بزرگترین ایلات ایران است که در همسایگی ایلات خمسه در استان فارس سکونت دارند. سواحل جنوبی استان به شکل حاشیهای به طول حدود ۲۵۰ کیلومتر و عرض ۳۰ تا بیش از ۵۰ کیلومتر قلمرو گرمسیری (قشلاق) آنهاست؛ قلمرو سردسیری (ییلاق) بیشتر در شمال استان و از نظر وسعت به مراتب کوچکتر از قلمرو گرمسیری و در حدود نصف آن است. مناطق سردسیری برخلاف قلمرو گرمسیری که همه یکپارچه و به هم متصل میباشند بیشتر پراکنده اند.
در این محدوده قشقاییها و سکنه ایالات خمسه سکونت دارند؛ برای شناسایی در آغاز لازم است تاریخ قشقائی ها به اختصار مورد بررسی قرار گیرد.
برخی مورخان بر این نظرند که قشقاییها بخشی از تیره های طایفه کشکولی گر هستند و همچنین طایفه فارسیمدان متقدم برقشقاییها بوده و قبل از ایشان زندگی کوچ نشینی را در منطقه فارس آغاز کرده اند.
قشقاییها با داشتن سابقه تاریخی طولانی و وطن پرستی به اینکه بازمانده کدام گروه و یا فرقه ای باشند حساسیتی نشان نمیدهند؛ به هر صورت آریاییها و از جمله کردهای اولیه طوایفی هستند که در سرزمین پهناور ایران اسکان یافته و سپس ترکان غوز از جانب توران به آنها پیوسته و مجموعه گروههای فوق ملت کهنسال ایران را پدید آوردند که از چندین هزار سال پیش دوشادوش هم در برابر ایلغارها از میهن بزرگ خود دفاع کرده اند.
دستبافتههای ایل قشقایی
این تصور که طرحهای تکراری عاری از عمق و پختگی هستند و حاصل کار مردمی است که از نو آوری محدودی برخوردارند اشتباه است.
نقوش تزیینی در طرحهای تکراری به طور طبیعی و بجا کنار هم قرار میگیرند؛ هرچند که جایگیری آنها به هیچ وجه تصادفی نیست چرا که میتوان به راحتی تفاوت میان یک طرح کاملا فکر شده را با طرحی که به ظرافتهای فراگیر آن توجه نشده است، دید. اشتباه است اگر فکر کنیم یک طرح آسان نتیجه یک فکر ساده است.
قشقایی ها به دلیل توانایی و هنر والایشان در رنگرزی نخ های پشمی و کیفیت نیرومند رنگ آمیزی و همچنین تخصص در انواع تکنیکهای فنی بافت، در تولید دستبافتهها شهرت فراوانی دارند؛ اما در هنگام کوچ کمتر به کار بافندگی میپردازند و بیشتر در ماههای تابستان و در ارتفاعات خنک و مرتفع زاگرس جنوبی بافندگی می کنند.
آنها برای بافت گلیمهای خود از پشم رشته ای بلند محکم و درخشان گوسفندان پروار و دنبه داری استفاده می کنند که در کوچهای دراز مدت نیز به نسبت دیگر گوسفندان مقاومت بیشتری دارند.
دستب بافته های ایل قشقایی ، زن قشقایی ، فرش ، بافت ، گلیم
قشقاییها معمولاً پشم گوسفندان خود را هر سال یک بار و در ماههای اردیبهشت و خرداد میچینند، زمانی که حیوانات به چراگاههای تابستانی رسیده و در رود خانه شستشو شده اند.
ویژگی های گلیم قشقایی
استفاده معدود از نگارههای کوچک و برخی تشابهات دیگر بعضاً بیننده را به یاد گلیم های ترک بافتی چون شاهسون میاندازد؛ اما در عین حال، طرحهای هندسی منحصر به فرد، ظرافت پشم و قدرت و درخشندگی رنگ های آن دست به دست داده و نمونه هایی بینظیر و ممتاز در هنر بافندگی به وجود آورده است.
گلیم های قشقایی دارای برش چاک دار است و گاه در آنها از تارهای نخی و پشم طبیعی قهوهای نیز استفاده میشود.
عشایر قشقایی از تنها ایل هایی هستند که هم از پشم و هم از نخ برای بافتن گلیم استفاده میکنند.
به طور سنتی گلیم ها از پشم بافته میشوند، به غیر از هند که در آنجا استفاده فقط از نخ میکنند، در ایران نیز قشقاییها تنها کسانی هستند که گلیم های نخی میبافند.
طرحهای گلیمها، ساده و هندسی و به ندرت مانند نقوش فرشها پیچیده است.
از آنجا که اکثر بافندگان فرشها و قالیها در کشورهای شرقی روستانشینان هستند، حیوانات نقش مهمی در زندگی روز مره آنها ایفا میکنند.
قشقایی ها به دلیل استفاده فراوان از گلیم و تولید تعداد زیادی از آنها ، به محض کهنه شدن گلیم دیگری جایگزین آن میکنند.
انواع گلیم قشقایی | تقسیم بندیهای گلیم قشقایی
گلیم قشقایی را میتوان به گونههای مختلفی تقسیم بندی کرد. مهمترین موارد این تقسیم بندی شامل موارد ذیل است:
الف) تقسیم بندی گلیم بر اساس شیوه ها و تکنیکهای بافت
همان گونه که از نام آن پیداست این دسته بندی صرفاً گلیم را بر اساس فنون بافت آن و به عبارت دیگر بر مبنای نحوه در هم رفتن تار و پود و روشهای بافت گلیم تقسیم بندی میکند.
بافت گلیم قشقایی به شیوههای مختلفی صورت میپذیرد و بر اساس نوع و شیوه بافت گلیم به اسامی مختلفی از جمله گلیم ساده، گلیم چاکدار، دورچی (آیینه گلیم)، رن (پود پیوند، تار پیوند) و … شناخته می شود.
ب) دسته بندی انواع گلیم قشقایی بر اساس طرحهای اصلی
این دسته بندی بر اساس ترکیب طرح و نقش در زمینه و حاشیه گلیم صورت میگیرد و آنها را از جهت ترکیب بندی و قرینه سازی مطالعه مینماید و شامل طرحهای ترنج دار، راه راه، حوض حوض، شطرنجی، زمینهای، ترکیبی-تلفیقی و واگیرهای میشود.
ج) دسته بندی گلیم قشقایی بر اساس تنوع نقشمایههای گلیم
پرویز تناولی محقق منسوجات نظریه سادهای درباره نگارهها عنوان میکند و آنها را بازتابی از طبیعت میداند.
تناولی میگوید که ستارهها و دیگر نگارههای طبیعت مانند گلها و حیوانات تنها به دلیل اهمیت بسزای آنها در زندگی روزمره بافندهها تکثیر شده است.
ستاره پسندیده ترین نگاره است و به صورتهای گوناگونی در همه انواع گلیم مشاهده میشود و مبنای آن نقشمایه ای هشت گوشی به شکل دو چلیپای ساده است.
نقشمایههای تولد و زندگی و حیات، نگاره های زندگانی پس از مرگ، نقوش هندسی و الهام گرفته از هنر معماری، نقوش اسطورهای، نگارههای سماوی، گیاهی، حیوانی و تلفیقی شامل نقوشی مانند: خراسانی، تهرانی، دونابیگی (دونابه)، آلماگل (گل سیب)، شانه (داراق گلیم )، شوشتری، بل عربی، درناق (ناخن)، پرنده، عقرب، اژدها، سورمهدان، زلزله، کوچ، نمکدان، قزل قیچی (قیچی طلایی)، آقاجری و … در این نوع طبقه بندی بررسی میشود و گلیمها و تنوع آن را بر این مبنا تقسیم بندی میکند.
د) تقسیم بندی بر اساس نقوش و نگاره های مهم در حاشیه گلیم قشقایی
علاوه بر طرحهایی که برای زمینه گلیم بر شمردیم، برخی نقوش نیز فراوانی بیشتری در حاشیه و زمینه گلیم دارند؛ مهمترین نقوش و نگارههای حاشیهای عبارت است: لنگج، چپلقه، آلاقورد، سیچان دیشی (دندان موشی)، قیچی، ونی و غیره.
یادآوری میشویم که این مطلب برگرفته از مقاله «عوامل مؤثر بر شکل گیری و پیدایش نقوش گلیم قشقایی» اثر دکتر ابوالقاسم دادور و مهندس حمیدرضا مومنیان میباشد.
شما عزیزان میتوانید دوره های آموزشی لم آرت از جمله دوره آموزش بافت گلیم کرباس و همچنین آموزش گلیم ورنی با آموزش سرکار خانم لیلا میرزایی را تهیه و به صورت آنلاین مشاهده کنید؛ تیم پشتیبانی لم آرت نیز تا حرفه ای شدن شما، در کنارتان خواهد بود.