ما در این مطلب شما را با انواع طراحی قالی روستایی آشنا خواهیم کرد؛ در جوامع روستایی طراحی قالی و فرش یا از روی نسخه از قبل آماده برداشت میشود و یا مستقیماً توسط بافنده بر روی فرش انجام میگیرد.
نسخههای از قبل آماده میتواند به شکل یک فرش الگو باشد که به آن در مناطق مختلف «واگیره»، «دستور» و «اورنگ» میگویند و بافنده روستایی آن را در مقابل خود قرار می دهد و از آن تقلید میکند.
در هر صورت نسخه جدید به دست آمده تفاوتهای آشکاری با نسخه واگیره خواهد داشت و هیچ گاه نسخه دوم عیناً مطابق نسخه واگیره نخواهد شد.
بافنده به هنگام بافت بنا به دید خود، سلایقش را اعمال مینماید و این مطلب موجب میشود هر نسخه قالی روستایی و تولیدی، بیهمتا و منحصر به فرد باشد.
نسخههای واگیره در محدوده کوچک بستگان و همسایگان رد و بدل شده و به همین جهت معدودی فرش از آن تولید می شود.
واگیره ها از حيث تنوع متعدد هستند؛ همچنین برخی از فرشهای واگیره در اندازه کوچکتر تهیه میشود و به همین دلیل بخشهایی از جزئیات قالی شامل حاشیههای اصلی، فرعی و ترنج در آن آزادانه ارائه می گردد که خود شاهکارهایی دل انگیز از آزادی عمل در روایت تصاویر و نقوش اند.
از گونه های دیگر (نسخه آماده) باید به نقشه های موجود در سطح روستاها اشاره کرد. با رواج نقشههای فرش در مناطق روستایی و آشنایی بافندگان روستایی با خواندن نقشهها، گروهی از فرشهای روستایی بدین روش تولید میشوند؛ از نکات جالب توجه در این امر سازگاری این گونه طراحیها با سلایق روستایی است که غالباً بر اساس نقشههای بومی شکل گرفتهاند.
با عنایت به عدم توانایی مالی روستاییان، عموماً طراحان بومی با نرخ ارزان به سفارشهای روستاییان پاسخ می دهند و چنانچه آنها مقیم شهر هم باشند، سلایقشان از نوع روستایی است و آنان را نیز باید جزو معماران طراحی قالی روستایی به شمار آورد.
در مورد طرح هایی که مستقیماً توسط بافندگان روستایی طراحی و اجرا می شود، باید به چند مطلب توجه داشت: اول آنکه این گونه طرح ها به طور ناب معرف سلیقه بافندگان است و بافندگان براساس دیده ها، فرهنگ و ذوق خود نسبت به بیان تصویری علایق و آمال خود در آن اقدام میکنند، دوم آنکه نوع نگاه و بیان آنان بر چارچوب الزامات فنی و خصایص هنر فرش بافی منطبق شده و هماهنگی مناسبی بین آن ایجاد می نماید.
انواع طرح های قالی روستایی
به هر حال طراحی فرشهای روستایی را در یک نگاه عمومی میتوان به سه گروه تقسیم نمود: گروه اول (طرح های متکی بر سطح)، گروه دوم (طرح های متکی بر خط) و گروه سوم (طرح های متکی بر نقطه).
البته هر یک از طرح های روستایی میتواند آمیزه ای از چند گروه فوق باشد، اما وجه غالب آن در یکی از گروه های سه گانه مذکور قرار دارد.
گروه اول (طراحی متکی بر سطح) به دلیل بافت درشت فرشهای روستایی نقاط تشکیل دهنده طرح (گره) نیز درشت هستند.
بنابراین عناصر طراحی با خطوط کناره نمای ظریف قابلیت اجرا بر این فرشها را نخواهند داشت و چنانچه اجرا هم شوند، خطوط کناره نمای عناصر طراحی دارای رنجه به هم ریختگی و اختلاط با سطوح مجاور می گردند.
بنابراین به تدریج طراحی فرشهای روستایی به گونه ای از طرح ها میل پیدا کرده که در آن خطوط کناره نما از اهمیت زیادی برخوردار نباشند. این گروه از طراحیها از خط برای جداسازی و شکل دهی سطوح بی نیاز نیستند، اما خطوط قوی، پهن و کوتاه است.
رخ این گروه از فرشها به صورت لکههای رنگی منتشر در فرش نمود مییابد و هرچه فرش درشت بافتتر و با پرز بلندتری باشد، این حالت تشدید می گردد.
گروه دوم (طراحی متکی بر خط): فرش هایی است که با اتکای خط طراحی می شوند و نمود عنصر خط در آن بارزتر است و خطوط علاوه بر وظیفه معمول تفکیک سطوح و شکل دهی کنارههای نقوش وظیفه ارتباط و اتصال عناصر تزئینی و نیز شبکه بندی فضای کلی فرش را نیز بر عهده دارند، اغلب خطوط معمول در طراحی فرشهای روستایی در قالب شکسته و با ضخامت بیشتر مورد استفاده قرار میگیرند.
همچنین معمولاً خطوط طویل برای پرهیز از نمود ناراستی در طول خود با عناصر دیگر پیوند مییابد و سپس تغییر زاویه داده یا با نقش ریزه ها مسلح میشوند.
بلندی پرز در فرشهای روستایی موجب به هم ریختگی این خطوط می شود، از این رو برای احتراز از این موضوع طرح های متکی بر خط غالباً پرز فرش هایشان کوتاه چیده میشود.
گروه سوم (طراحی متکی بر نقطه) در طراحی این گروه از فرشها نقاط جلوه نمایی می کنند؛ بدین صورت که از نقاط پیوند نقاط هاله ای از خطوط یا سطوح ایجاد می گردد.
گفتنی است در طراحی متکی بر سطوح یا خطوط هر چند نقاط به وجود آورنده خطوط و سطوح اند، آن نقاط به هم پیوسته اند؛ در حالی که در طراحی گروه سوم. نقاط پیوسته نیستند و با فاصله از هم منتشر شدهاند.
ضمناً آن گروه از طرحهای دارای نقوش بسیار ریز که احساس نقطه را به چشم متبادر میسازند، جزو این گروه دسته بندی می شوند. در فرشهای طراحی شده به این روش معمولاً پرز کوتاه چیده نمی شود.
برای بررسی گروه های سه گانه موصوف نمونه های قالی روستایی در شش گروه طبقه بندی شده اند:
گروه اول (سطح -خط و سطح – نقطه)، گروه دوم (خط – سطح وخط – نقطه)، گروه سوم (نقطه – سطح و نقطه – خط)، یعنی هر یک از گروههای سه گانه فوق در دو رده یعنی با مکملهای خود نشان داده شده اند.
همان گونه که پیشتر نیز گفتیم معمولاً هر یک از گروه های سه گانه با یک گروه دیگر به صورت (مغلوب) همراه است.
بیشترین فراوانی با گروه اول با ۸۷ نمونه و سپس گروه دوم با ۶ نمونه و کمترین فراوانی در گروه سوم با ۵ نمونه قابل ملاحظه است.
از این سنجش همچنین معلوم می گردد بیشترین بار مغلوب گروه اول طراحی براساس خط است. بنابراین می توان نتیجه گرفت اغلب طراحی های قالی روستایی براساس سطح و از سویی ترکیب سطح و خط است.
از نکات جالب توجه این است که ادراک خط و مفاهیم مرحله ای انتزاعیتر و پیچیده تر از سطح میباشد و نتایج این مبحث موید سادگی ذهن روستایی و الگوهای بصری آن است. این در حالیست که در طراحیهای فرش شهری اساس بر خط بوده و پیچیدگی ذهن در جوامع شهری بر آن منطبق است.
جهت در طراحی قالی روستایی
فرشی که در طراحی خود دارای جهت باشد، در استفاده از آن محدودیت ایجاد میشود. این مطلب موجب میشود که برای استفاده از آن، فرش را در جهت طراحی اش به کار برند.
فرشهایی همچون درختی، گلدانی، محرابی یا سجادهای و تصویری به دلیل جهتدار بودن موارد استفاده عمومی خود را از دست داده، مصارف محدود و مشخص تری دارند، در حالی که در فرشهای بدون جهت یا خنثی از هر سو که بدان نظر کنیم، تفاوتی نمی کند و کاربرد آن عمومی تر است.
نمونه های قالی روستایی از حیث جهت دار و یا خنثی بودن مورد ارزیابی قرار گرفته اند. در این بررسی فرشهای دارای جهت ۵۳ نمونه و خنثی ۴۷ نمونه بوده و گرایش به بافت فرشهای جهت دار بیشتر ملاحظه میشود.
بیشتر، فرشهای کوچک پارچه در گروه فرشهای جهت دار رویت شده و با توجه به موضوع دار بودن اغلب فرشهای جهت دار، احساس می گردد این گروه فرشها از سر دل و با میل خاصی بافته می شوند.
گفتنی است ساختار ترکیب تقارن ۱ محور عمودی در پیدایش حضور فرشهای جهت دار موثر است.
این نکته را هم ذکر کنیم که این مطلب برگرفته از مقاله زیباشناسی فرش های روستایی ایران اثر همایون حاج محمد حسینی و دکتر حبیب الله آیتاللهی میباشد؛ در همین راستا چندین مطلب پیرامون آشنایی شما با قالی روستایی نگاشته شده است که به عنوان نمونه میتوان به مقاله انواع بافت فرش روستایی اشاره کرد.
در ضمن میتوانید خرید نخ قالیبافی و تهیه سایر ملزومات قالیبافی را به صورت آنلاین و اینترنتی از فروشگاه لم آرت انجام داده و محصولات را درب منزل دریافت کنید.