در این مقاله قصد داریم شما را با انواع صدمات و آسیب فرش آشنا کنیم؛ صدماتی که با کمی دقت و مراقبت از فرش میتوان از آنها جلوگیری کرد.
آسیبهای برون ساختاری فرش
تأثیر عوامل خارجی آسیب رسان به قالی مهمترین عامل ایجاد این گروه از آسیبها است، عوامل فیزیکی شامل رطوبت، گرما، نور خورشید، عوامل زیستی مثل حشرات و عوامل شیمیایی از جمله این آسیب رسانهاست.
بید خوردگی فرش
این آسیب که ویژه قالی و فرش هایی است که از پشم در مواد اولیه آنها استفاده شده، اعم از گره، پود و تار مشاهده میگردد. بید، از كراتين الیاف پشم تغذیه کرده و باعث از بین رفتن بخشهایی از قالی میشود که از جنس پشم هستند. ممکن است بیدخوردگی از رو یا از پشت قالی اتفاق بیافتد.
بید خوردگی قالی از رو
در این حالت بید در بین دنباله گرهها زندگی کرده و دنباله ها را می خورد و در نتیجه از گره ها فقط حلقه انتهایی که در پشت تار قرار دارد باقی میماند، در این وضعیت ظاهراً قالی از پشت سالم دیده میشود در حالی که روی قالی کاملاً خالی شده است.
بید خوردگی از پشت فرش
در این نوع آسیب بید از قسمت پشت نسبت به از بین بردن حلقه گره ها که از جنس پشم هستند اقدام می کند، لذا دنباله گره کاملاً آزاد شده و با اندک تماسی (جارو کشیدن) گره از سطح قالی جدا میشود.
دلایل ایجاد آسیب بید خوردگی:
مهمترین عامل بید خوردگی، آلودگی و گرد و غبار خصوصاً در پشت قالی است؛ رطوبت زیاد در قسمت پشت یا روی قالی میتواند عاملی مؤثر برای رشد بید باشد.
دمای بالای هوا حدود ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتی گراد و عدم استفاده از مواد حفاظتی ضد بید در هنگام استفاده از قالی، خصوصاً در پشت قالی از دیگر دلایل بیدخوردگی قالی هستند.
آسیبهای جنبی قالی:
دو عامل اساسی موجب بروز این نوع آسیبهاست.
الف): بیدقتی بافنده در حین بافت منجر به آسیب شیرازه یا در مراحل مقدماتی بافت و یا در مراحل تکمیلی (برای آسیبهای ریشه)
ب): بیدقتی مصرف کننده در زمان استفاده از قالی که به دلیل گیر کردن ریشهها و یا برخورد اجسام نوک تیز و برنده به ریشه با شیرازه موجب آسیب دیدگی حاشیه میشود.
شیرازه (گوشه پیچ) (کناره پیچ): در راستای طولی قالی و در کنار (لوار) یا (لور) با پیچیده شدن پود یا خامه به دور یک دسته تار و گاهی دو دسته تار با یک رنگ یا دو رنگ به وجود میآید. شیرازه به نوعی قاب طولی قالی است. چنانچه شیرازه از نوع متصل باشد هماهنگ و همزمان با بافت قالی در هر رج باید به دور تارهای کناره قالی پیچیده شود. اگر شیرازه از نوع منفصل باشد، پس از اتمام بافت قالی به عنوان مرحله تکمیلی شیرازه به قالی دوخته میشود.
بریدگی:
این آسیب به ایجاد بریدگی در مقطع عرضی شیرازه اطلاق می شود.دلایل ایجاد آسیب بریدگی عبارت است از برخورد با تیغه یا لبه تیز اشیای برنده و پوسیدگی تارها و در نتیجه ایجاد انقطاع در شیرازه.
ساییدگی:
این آسیب به دلیل کارکرد زیاد قالی و در معرض سایش قرار داشتن کنارههای قالی ایجاد میگردد که ممکن است به صورت ساییدگی کلی و در نتیجه آشکار شدن تارهای قالی شده و با ساییدگی جزئی باشد که در این حالت معمولاً نقاط سفیدی در بین نخ های شیرازه ظاهر میگردد. لازم به ذکر است ساییدگی کلی و جزئی مورد بحث فقط در مواردی است که خود شیرازه آسیب دیده و به تارها و گره های کنار قالی آسیبی وارد نشده باشد.
در رفتگی:
در این حالت شیرازه از قالی جدا شده و حالتی آزاد به خود میگیرد، این آسیب ممکن است هم در نوع شیرازه منفصل و هم شیرازه متصل رخ دهد که معمولاً در نوع شیرازه منفصل بیشتر مشاهده میگردد. در صورتی که در بخش در رفتگی به زیر ساخت قالی نیز آسیب وارد شده باشد، ابتدا باید آسیب قالی را بر طرف کرد سپس به مرمت کناره پرداخت.
دلایل ایجاد آسیب در رفتگی عبارتند از: بریدگی شیرازه به دلیل برخورد با سطوح و یا لبه های تیز و برنده، پاره شدن نخ های اتصال شیرازه به کناره قالی در شیرازه های منفصل.
ریشه: ریشه به بخشی از تار یا چله که از دو سر بافته خارج میشود اطلاق میگردد، این بخش از قالی به علت سطح تماس وسیع با اطراف همواره در معرض آسیبهای متفاوت است. این آسیب ها و دلایل ایجاد آنها را به اختصار میتوان بدین صورت ذکر کرد: پوسیدگی ناشی از تماس رطوبت و یا مواد شیمیایی که این آسیب مهمترین عامل تخریب ریشه است؛ سوختگی: به علت تماس با اشیای داغ، آتش یا مواد شیمیایی، بریدگی ناشی از تماس با سطوح تیز و برنده و کششهای ناگهانی، پارگی به دلیل کشیدگی، گیر کردن و پاخوردن زیاد.
نکته: ریشهها و گلیم باف نقش اساسی در نگهداری گرهها و مانعی برای خارج شدن گرهها دارد.
آسیب ریشه قالی معمولاً می تواند در حالات و اندازه های مختلفی بروز نماید، گاهی فقط ریشه آسیب میبیند و گاهی علاوه بر ریشه، گلیم باف نیز آسیب میبیند. ممکن است در برخی مواقع علاوه بر ریشه، گلیم باف و حتی به دلیل شدت کشیدگی بخشی از بافت نیز آسیب ببیند.
این مطلب از مقاله ای تحت عنوان «آسیب شناسی و سطح بندی اسیب های قالی ایران» اثر غلامرضا طوسیان شاندیز، دکتر امیرحسین چیت سازیان و دکتر مهرناز آزادی استخراج شده است؛ در مطالب قبلی نیز از سایر عیوب و اشتباهاتی که در قالیبافی رخ میدهد از جمله بالازدگی و پایین زدگی قالی برایتان مطلب گذاشتیم.