انواع حاشیه در قالی های دوره صفوی

اوج هنر فرش‌‌بافی ایران را باید در دوران حکومت سلسله‌‌ی صفویان جستجو کرد. در واقع برخی از عالی‌‌ترین قالی‌‌های ایران که تنها نمونه‌‌های باقی‌‌مانده از دوران عظمت این هنر می‌‌باشند، متعلق به دوران حکومت پادشاهان صفوی است.

همچنین طرح‌‌های قالی از خلاقیت و نبوغ هنرمندان این عصر چنان بارور میشوند که پس از گذشت چند صد سال، هنوز مورد تقلید بوده و با همه کوششی که برای گشودن راهی به فراسوی چهارچوبه هنری این دوران معمول شد جز در تعدادی معدود توفیق چندانی نصیب طراحان نقش قالی نگردید، گویی تمام نگاره‌‌ها و نقوش ممکن، از پیش به دست این هنرمندان چیره دست طرح و تکمیل شده‌‌اند. حاشیه از بخش‌‌های مهمی است که نقش بسزایی در ایجاد فضای بصری مناسب در طرح قالی دارد و به وسیله خطوط مستقیم از بخش میانی (متن، زمینه) آن جدا می‌‌گردد و مانند قابی نقش و نگار زیبای متن را در بر می‌‌گیرد.

در این پژوهش با مطالعه طرح حاشیه قالی‌‌های دوره صفوی و طبقه‌‌بندی و بررسی قواعد و روابط حاکم بر آن‌‌ها سعی شده تا شناخت بیشتری از طرح قالی‌‌ها حاصل شود تا بتوان به ساختار کیفی آن‌‌ها پی برد؛ لازم به ذکر است که ما در مقلات گذشته مطلب گوناگونی در رابطه با حاشیه فرش تقدیمتان کرده ایم؛ به طور مثال مقاله حاشیه در فرش دستباف ایرانی، حاشیه در فرش روستایی و غیره.

بر این اساس در این پژوهش این پرسش‌‌ها مد نظر است:

تنوع حاشیه در قالی‌‌های دوره صفوی چگونه است؟

نقوش مورد استفاده در حاشیه‌‌های قالی عهد صفوی چیست؟

از دوره صفوی تعداد قابل توجهی از قالی‌‌های ارزشمند و با کیفیت به یادگار مانده است که در موزه‌‌های داخلی و خارجی همچنان موجود است. به دلیل تعدد قالی‌‌های این دوره، در این پژوهش مجال پرداختن به تعدادی از نمونه‌‌های برگزیده این دوره امکان‌‌پذیر شد. لذا در این پژوهش با بررسی 56 نمونه از قالی-های این دوره که دارای تنوع و کیفیت لازم تصویری است، ضمن اشاره به اهمیت حضور حاشیه و بررسی انواع آن‌‌ها درقالی‌‌های این دوره، به تجزیه، تحلیل و نتیجه‌‌گیری پرداخته شده است.

پیشینه‌‌ی پژوهش:

در منابع مختلفی به پیشینه‌‌ی هنر قالی‌‌بافی دوره صفوی اشاره شده و به زوایای این هنر پرداخته شده است که دانشگر (1372)، ژوله (1381)، حصوری (1382)، صور اسرافیل (1371) از جمله آن‌‌هاست. اما در خصوص حاشیه‌‌ی قالی پژوهش‌‌هایی صورت گرفته است از جمله:

رهبرنیا و یزدان‌‌پناه (1389) در مقاله‌‌ای با عنوان «تحليل نقش و قاب حاشيه در فرش‌‌هاي عشاير افشار در تلفیق نگرش جورج زیمل و رویکرد بازتاب» به مفاهیم مرتبط با حاشیه و مطالعه موردی آن در گونه‌‌های فرش عشایری افشار پرداخته-اند.

رشادی و مراثی (1396) در مقاله‌‌ای با عنوان «بررسی جایگاه حاشیه در فرش-های تصویری دوره قاجار» به مفاهیم، جایگاه و تحولات حاشیه در فرش‌‌های تصویری دوره‌‌ی قاجار پرداخته است.

منبع پژوهشی دیگری در خصوص حاشیه فرش، خصوصاً بررسی و طبقه‌‌بندی حاشیه‌‌های فرش دوره صفوی وجود ندارد.

تعریف حاشیه، نسبت و تنوع آن در طراحی سنتی ایران:

حاشیه عبارت است از نوارهایی کم و بیش پهن و باریک ساده و یا تزئین یافته، که در کناره‌‌ی قالی نقش بسته و متن را در میان می‌‌گیرد و از یک سو همچون دیوار، وسیله‌‌ای است برای محدود کردن زمینه‌‌ی قالی و از سوی دیگر به بیننده امکان می‌‌دهد تا نقش‌‌هایی را که بیانت‌‌ها به نظر می‌‌رسد در محدوده‌‌ی زمینه خوب بنگرد. به همین دلیل طراحان قالی ایران حاشیه را به عنوان پایه، اساس و زیر بنا تلقی کرده و عقیده دارند که اگر حاشیه نباشد، نظر بیننده بر روی طرح «متمرکز» نخواهد شد و از این نظر، حاشیه را وسیله‌‌ای برای جلوه‌‌گر شدن طرح اصلی قالی می‌‌دانند.

همچنین حاشیه‌‌های مکرر در قالی‌‌ها به خصوص حاشیه پهن و مشخص میانی به دیوارهای فردوس توصیف شده‌‌اند. فردوس باغی است محصور، با چند حصار پشت سر هم (هفت دیوار) که یک حصار آن از همه بلندتر و پهن‌‌تر است به طوری که اهریمن نتواند به آن راه پیدا کند.

معمولاً حاشیه‌‌های قالی بدون توجه به تعداد و انواع آن از لحاظ نقش، رنگ‌‌آمیزی و ابعاد با یکدیگر و با متن و زمینه فرش در ارتباط می‌‌باشد. این ارتباط که بیشتر در حاشیه‌‌ی پهن و زمینه مشاهده می‌‌گردد نه از جهت تبعیت کامل حاشیه از متن بلکه تناسب و هماهنگی آنان مد نظر است. «حاشیه از لحاظ ابعاد و اندازه باید یک سوم نصف عرض یا یک ششم کل عرض فرش محاسبه گردد. این اندازه‌ها شامل نوار ساده‌‌باف دور قالی، طرّه‌‌ها و حاشیه‌‌های باریک و حاشیه پهن است. البته این قاعده کلی تقسیم‌‌بندی و تعیین اندازه در فرهنگ قالی بافی کشور معمول است ولی گاهی برخی از طراحان قالی از قاعده فوق عدول و نه تنها اندازه آن را تغییر می‌‌دهند بلکه تعداد آن‌‌ها را نیز کاهش یا افزایش می-دهند».

به طور کلی بر اساس تناسبات معمول، حاشیه از دو بخش حاشیه اصلی و باریک تشکیل می‌‌شود که البته تعداد آن‌‌ها همانطور که گفته شد متغیر است. حاشیه‌‌ی اصلی را به نام حاشیه‌‌ی پهن نیز می‌‌شناسند. «طرفین حاشیه اصلی محدود به یک یا دو، گاهی تا چهار حاشیه نوارگونه باریک است. نقش و نگاره‌‌ها و رنگی که در تزئین آن به کار می‌‌رود به طور معمول با نقش و رنگ متن قالی هماهنگ است؛ ولی برخی از طراحان و بافندگان روستایی و ایلیاتی سلیقه‌‌ی شخصی خود را اعمال کرده و طرح و نقش آن را متفاوت با سایر بخش‌‌های قالی تهیه می‌‌کنند. حاشیه یکی از بخش‌‌های مهم سطح قالی به شمار می‌‌رود چرا که گاهی نوع حاشیه و کیفیت آن در تشخیص محل بافت فرش کمک مؤثری می‌‌کنند. گاهی در حاشیه‌‌ی اصلی علاوه بر نقشه اطلاعاتی چون نام بافنده، محل بافت، نام سفارش دهنده طرح و نقشه، تاریخ بافت، محل استفاده مثلاً (اماکن متبرکه یا کاخ) و گاهی مضامین قرآنی و اشعار و عبارات فارسی را با خطوط نستعلیق و نسخ و… می‌‌بافند».

«طرّه عبارت است از پهنای باریک که در طرفین حاشیه کوچک قرار می‌‌گیرد و دارای نقش‌‌های ساده و تکراری می‌‌باشد».

حاشیه‌‌ها علاوه بر تعداد و تقسیمات، از دیدگاه‌‌های متفاوتی می‌‌تواند مورد بررسی، تجزیه و تحلیل قرار گیرد:

1) از لحاظ تکرار: حاشیه‌‌ها براساس شیوه طراحی واگیره آن انواع گوناگونی دارند که عبارتند از:

الف) حاشیه‌‌های بدون تکرار: نقش حاشیه در هیج جای قالی مشابه ندارد.

ب) حاشیه‌‌های یک چهارم: این نوع حاشیه از گوشه تا نصف عرض و نصف طول طراحی می‌‌شود

ج) واگیره‌‌ای: یک جزء یا واگیره طراحی شده و این واگیره به صورت سلسله در تمام طول و عرض قالی تکرار می‌‌شود. «تقسیم‌‌بندی فوق فقط مربوط به حاشیه پهن بوده و در مورد حاشیه باریک این تقسیم‌‌بندی مبنایی ندارد زیرا صد در صد حاشیه‌‌های باریک واگیره‌‌ای هستند»

2) از لحاظ وضعیت: وضعیت به معنی قالب‌‌بندی و ساخت بدنه اصلی حاشیه‌‌ی قالی است که از لحاظ ترکیب چگونه طراحی شده است و مربوط به تمام اجزاء حاشیه شده و قسمتی خاص را در بر نمی‌‌گیرد. انواع متداول آن حاشیه ساده، حاشیه مرکب، حاشیه مداخل و حاشیه‌‌های آزاد است که طراح می‌‌تواند به دلخواه خود و درخور طرح متن، حاشیه‌‌ای را انتخاب و طراحی نماید.

3) از لحاظ نوع طرح: در بسیاری از موارد شاهد بکار بردن نام خاصی برای حاشیه‌‌ها هستیم به عنوان نمونه؛ حاشیه جنگلی، حاشیه قلمدانی یا کتیبه-ای، این نوع اسم گذاری فقط مخصوص حاشیه‌‌ی بزرگ است یعنی نوع طرح حاشیه بزرگ، تعیین‌‌کننده کلمه وابسته به حاشیه است این گونه نام در سراسر مناطق فرش‌‌بافی در میان طراحان فرش رایج است.

انواع حاشیه در قالی‌‌های صفوی از نظر طرح:

تنوع در طرح حاشیه‌‌ها به قدری زیاد است که شاید بتوان گفت به اندازه تعداد قالی‌‌های موجود حاشیه وجود دارد اما تعدادی از این حاشیه‌‌ها از گستردگی و تکرار بیشتری برخوردارند و به کرات در قالی مناطق مختلف ایران و در دوره‌‌های متفاوت بافته شده‌‌اند. البته همانند تقسیم‌‌بندی نوزده‌‌گانه که در قالی ایران صورت گرفته در تعریف و تقسیم‌‌بندی طرح‌‌های حاشیه نیز مشابهت و همانندی وجود دارد به گونه‌‌ای که برخی از حاشیه‌‌ها را می‌‌توان با دو عنوان ذکر کرد. به عنوان مثال؛ حاشیه‌‌ی سبزی‌‌کار مشابهت زیادی با حاشیه‌‌ی دسته گلی دارد و یا حاشیه‌‌ی آزاد با تلفیقی. احتمالاً ذکر عنوان خاص به حاشیه‌‌های مشابه، وابستگی مستقیم با نقشه متن فرشی دارد که حاشیه در آن به کار رفته است و نگارنده نیز در طبقه‌‌بندی حاشیه‌‌ها این نکته را مورد توجه قرار داده است. این تقسیم‌‌بندی و نام‌‌گذاری بر اساس نقش حاشیه‌‌ی اصلی یا پهن در نظر گرفته شده است.

حاشیه‌‌هایی که در قالی‌‌های دوره صفوی تکرار شده عبارتند از:

1. حاشیه‌‌ی اسلیمی

عناصر اصلی تشکیل دهنده این حاشیه انواع اسلیمی‌‌ها، بندهای اسلیمی، سر اسلیمی‌‌ها با عناصر تزیینی مختلف به خصوص دهان اژدری هستند. در برخی نمونه‌‌ها اسلیمی‌‌های ماری برای پیوستگی عناصر بر متن حاشیه اضافه می‌‌شوند. هر چند این حاشیه به فراوانی حاشیه‌‌های شاه عباسی نیست اما می‌‌توان این نوع از حاشیه را امروزه در فرش‌‌های منطقه اصفهان، نائین و کاشان که کاربرد عناصر اسلیمی در متن قالی متداول‌‌تر است مشاهده نمود. معمولاً در قالی‌‌هایی که متن آن منقوش به طرح‌‌های اسلیمی است، از نقوش اسلیمی در حاشیه نیز استفاده می‌‌شود.

2. حاشیه‌‌ی کتیبه‌‌ای

ترکیب کلی این حاشیه را اشکال هندسی شش ضلعی در نقشه‌‌های شکسته و قاب‌‌هایی با خطوط منحنی در نقشه‌‌های گردان تشکیل می‌‌دهند، درون قاب‌‌ها را نگاره‌‌هایی چون گل و گیاه، تصاویر جانوران، خطوط اسلیمی و درخت تشکیل می‌‌دهند که گاهی بدون پیوستگی در سراسر حاشیه تکرار می‌‌شوند، در برخی از نقشه‌‌ها به جای گل و گیاه و نگاره‌‌های دیگر، عبارت فارسی، احادیث، روایات، مضامین خاص، آیات قرآنی و یا اشعار بافته می‌‌شوند. البته کتیبه در قالی‌‌بافی محل بافتن نام طراح، نام سفارش‌‌دهنده تولید قالی، نام بافنده و تاریخ بافت و همچنین محل استفاده فرش نیز بوده است که همه‌‌ی این‌‌ها از دلایل انتخاب اسم این حاشیه می‌‌تواند باشد. در گذشته مرسوم بوده که پهلوانان پارچه‌‌هایی را با آیات قرآنی و ادعیه به شیوه سوزن دوزی شده تزئین می‌‌کردند و بر بازوان خود می‌‌بستند هنوز این سنت در برخی از شهرها پا برجاست که به آن بازوبند پهلوانی گفته می‌‌شد، ممکن است نقشه‌‌ی این بازوبندها بر فرش دستباف راه یافته باشد چرا که گاهی به حاشیه‌‌ی کتیبه‌‌ای، حاشیه‌‌ی بازوبندی نیز می-گویند.

3. حاشیه‌‌ی قابی‌‌بندی

این حاشیه از اسلیمی‌‌های پهن گلداری تشکیل شده است که مانند قابی گل-های شاه عباسی را در آغوش گرفته‌‌اند. در داخل این اسلیمی‌‌های نیمه شکسته فرم‌‌های ساده‌‌ای از گل‌‌های گرد و برگ‌‌ها دیده می‌‌شود.

4. حاشیه‌‌ی قابی

این نوع حاشیه از قاب‌‌های منتظم هندسی کوچک و بزرگ همانند گره‌‌های هندسی دارای نقش‌‌مایه‌‌های مختلف تشکیل شده است. تزیینات داخل این قاب‌‌های هندسی می‌‌تواند متشکل از عناصر گردان و یا شکسته باشد. این حاشیه قابلیت تطبیق‌‌پذیری با انواع طرح‌‌ها را داراست و در طرح‌‌های لچک ترنج، افشان، محرابی و… می‌‌تواند استفاده شود.

5. حاشیه‌‌ی سینوسی

شکل کلی آن تداعی کننده منحنی سینوسی شکل است که حاشیه را به دو قسمت می‌‌کنند که این دو قسمت می‌‌تواند از لحاظ رنگی متفاوت ولی از لحاظ نقش و طرح یکسان باشد. در مجموع حاشیه‌‌ای متفاوت و پر کار است و تنوع و شکل ویژه آن حاشیه‌‌ای بدیع را به وجود آورده است.

6. حاشیه‌‌ی جانوری

این نوع حاشیه بیشتر در قالیچه‌‌های شکارگاه، تصویری و در بعضی از قالی‌‌های لچک ترنج و افشان دیده می‌‌شوند. روشن است عنصر قالب در اکثر این حاشیه-ها، حیواناتی چون شیر، پلنگ، گرگ، روباه، آهو، گوزن، خرگوش و پرندگان است. حیوانات نام برده شده در اشکال و حالات گوناگون درحال نبرد و یا جست و خیز طراحی شده‌‌اند.

عوامل تزیینی کمکی در حاشیه جانوری، اغلب بوته‌‌ها، انواع گل‌‌های شاه عباسی، پروانه‌‌ای، گرد، برگ‌‌های ختایی و اسلیمی‌‌ها هستند که در پر کردن فضاهای خالی نقش به سزایی دارند.

7. حاشیه‌‌ی شاه عباسی

گل‌‌های شاه عباسی، الله عباسی و پروانه‌‌ای به تعداد زیاد در کل حاشیه قالی به کار رفته است و از نظر اندازه و اهمیت جزء عناصر غالب به شمار می‌‌آیند. اگرچه ممکن است در این حاشیه‌‌ها سایر عناصر مانند اسلیمی‌‌های پیچان و انواع حیوانات و پرندگان نیز دیده شوند اما از لحاظ بصری به نسبت گل‌‌های شاه عباسی در درجه دوم قرار می‌‌گیرند

8. ختایی جانوری

در این حاشیه عناصر ختایی اعم از گل‌‌های متنوع و دسته برگ‌‌ها به همراه پرندگان و حیوانات دیگر از نظر بصری در یک درجه از اهمیت قرار دارند و از حیوانات برای پر کردن فضاهای خالی بین عناصر ختایی استفاده شده است.

9. حاشیه‌‌ی ترکیبی بر مبنای متن (موجودات افسانه‌‌ای، فرشته، انسان)

این نوع حاشیه از تلفیق عناصر و موتیف‌‌های گوناگون که معمولاً در متن قالی‌‌ها نیز به کار رفته‌‌اند به وجود آمده است. استفاده از فرم‌‌های انسانی، فرشتگان در حالت‌‌های مختلف و موجودات تخیلی زیبایی خاصی به این حاشیه بخشیده است.

تجزیه و تحلیل حاشیه‌‌های به کار رفته در قالی صفوی

در این قسمت کلیه‌‌ی نقوش به کار رفته در حاشیه‌‌ی قالی‌‌های دوره صفوی (56 مورد) در جدولی طبقه‌‌بندی و ارائه شده و مشخصات قالی (نام و طرح زمینه قالی)، تاریخ بافت، موزه محل نگهداری و نوع طرح حاشیه قالی به همراه توضیحاتی درباره نوع تزیینات به کار رفته در آن نیز ذکر شده است.

تعداد حاشیه‌‌های به کار رفته در قالی‌‌های مذکور بر اساس اسامی یاد شده شمارش و در نمودارهایی میزان کاربرد آن‌‌ها مورد بررسی قرار گرفت. نمودار 1 میزان کاربرد هر نقش را به تفکیک نشان می‌‌دهد و مشخص می‌‌کند که در بین کلیه حاشیه‌‌ها، نوع کتیبه‌‌ای با 14 مورد بیشترین میزان را به خود اختصاص داده-اند. بعد از حاشیه‌‌های کتیبه‌‌ای، حاشیه قابی‌‌بندی و اسلیمی در درجه بعدی از نظر میزان تکرار قرار دارند.

همچنین براساس نمودار2 مشخص شد در اکثر قالی‌‌ها، حاشیه‌‌های کتیبه‌‌ای همراه با خوشنویسی استفاده شده‌‌اند و بقیه نقوش مانند اژدها، فرشتگان بالدار و اسلیمی کمتر تکرار شده‌‌اند. بیشتر متون خوشنویسی را اشعار تشکیل می‌‌دهند.

نمودار شماره 3 میزان کاربرد عناصر غالب به جز گل‌‌های شاه عباسی در حاشیه‌‌ها را به تفکیک نشان می‌‌دهد، که در بین عناصر به کار رفته، انواع پرندگان با 12 مورد بیشترین میزان را به خود اختصاص داده‌‌اند. همچنین موجودات افسانه‌‌ای مانند اژدها و حیوانات ترکیبی (سر اژدها، بدن گاو) نیز در حاشیه 8 مورد ازقالی‌‌ها دیده می‌‌شود.

نتیجه گیری

 طرح، نقش حاشیه و متن قالی، معمولاً از یک ساختار یکسان نشأت می‌‌گیرند و حاشیه به انحای گوناگون تابع متن قالی، یا با تبعیت مستقیم و یا غیر مستقیم است. حاشیه در رساندن پیام، یاری دهنده متن است و نقوش این دو لازم و ملزوم یکدیگر هستند و به نوعی هر یک بدون دیگری جاذبه‌‌ی بصری خود را از دست می‌‌دهند.

هنرمندان در دوره‌‌های گوناگون با بهره‌‌گیری از خلاقیت خویش حاشیه‌‌های متناسبی را در تعادل لازم با متن قالی طرح کرده‌‌اند. حاشیه‌‌های قالی دوره صفوی نیز به همین منوال هستند. تنوع حاشیه‌‌ها در این دوره از لحاظ وضعیت بیشتر به صورت حاشیه‌‌های سه‌‌گانه و ساده‌‌اند، گاهی به شکل مداخل و مرکب هستند اما نقش‌‌های به کار رفته در آن‌‌ها کاملاً از هم متفاوت‌‌اند، همچنین از لحاظ تکرار اکثراً واگیره‌‌ای هستند، البته حاشیه‌‌های کتیبه‌‌ای که دارای خطوط نوشتاری هستند جزء حاشیه‌‌های بدون تکرارند. حاشیه‌‌ها به نسبت متن پهن‌‌ترند و در طراحی آن‌‌ها اصول تقسیم‌‌بندی حاشیه‌‌ها و تناسبات معمول امروزی به کار نرفته است. حاشیه‌‌های کوچک اکثراً نقش‌‌های متفاوت دارند و حاشیه‌‌ی کوچک بیرونی پهن‌‌تر از حاشیه‌‌ی کوچک درونی است. نقش‌های حاشیه پهن متناسب با نقش زمینه قالی طراحی شده‌‌اند و بیشتر طرح-هایی که در حاشیه‌‌های این دوره به کار رفته است: طرح‌‌های کتیبه‌‌ای، شاه‌عباسی، اسلیمی و قابی‌‌بندی است که به همراه نقوشی از سر حیوانات، انسان، فرشته و موجودات افسانه‌‌ای طراحی شده‌‌اند.

بر اساس بررسی‌‌های جامعه آماری از بین نقوش ذکر شده، حاشیه‌‌های کتیبه‌ای با %25 و قابی‌‌بندی %20 بیشترین میزان کاربرد را دارند و حاشیه‌‌های سینوسی با %4 جزو کمترین نقوش به کار رفته در حاشیه‌‌ها هستند. همچنین کاربرد زیاد حاشیه‌‌های کتیبه‌‌ای منظوم در قالی‌‌ها مؤید ارتباط و پیوند بین رشته‌های متفاوت معماری و خوش‌‌نویسی و ادبیات است. فرم قاب‌‌بندی‌‌ها و کادرها در حاشیه قالی شباهت بسیاری با هنر کاشی‌‌کاری و کتیبه نگاری‌‌های معماری دارد. به جز نقوش گیاهی، اسلیمی و ختایی میزان استفاده از سایر عناصر تزیینی در حاشیه‌‌ها را نشان می‌‌دهد که نقوش پرندگان و جانوران به ترتیب با %29 و %20 بیشترین استفاده و نقش فرشته و انسان با %10 و %7 کمترین میزان کاربرد را داشته‌‌اند. کاربرد پرندگان و حیوانات زیبا در کنار موجودات اساطیری و افسانه‌‌ای چه بسا ارادت و توجه هنرمند به مسائل زمینی و ماورائی به طور همزمان را نشان می‌‌دهد.

برخی از حاشیه‌‌ها گوشه‌‌سازی درستی ندارند و واگیره حاشیه هر جا به کناره قالی رسیده قطع شده و در جهت دیگر امتداد یافته است که از نقاط ضعف این قالی‌‌ها به شمار می‌‌رود.

در پایان یادآور میشویم که مجموعه لم آرت با مدیریت استاد لیلا میرزایی نسبت به ارائه دوره های آنلاین قالیبافی اقدام کرده است.