الیاف شناسی قالی ایرانی و شناخت دقیق ویژگی های الیاف فرش ایرانی و انواع آن یکی از اصول مهمی است که باید در رابطه با آسیب شناسی و مرمت قالی ایرانی فراگرفته شودد.
بحث حفاظت و مرمت قالی ایران و تدوین اصول مرمت علاوه بر حراست از فرهنگ ایرانی میتواند راهکاری مؤثر برای حضور تأثیر گذار در مجامع مرمتی جهانی باشد.
این امر میسر نمیگردد مگر با آگاهی از مراحل بافت آسیب شناسی و شیوههای رفع هر آسیب مبتنی بر حفظ اصالتها؛ لذا پژوهش آن است که در گام اول به تدوین مبانی نظری مرمت قالی ایران به آسیب شناسی قالی ایران بپردازد.
چنانکه میدانیم ساختار قالی متشکل از مجموعهای از الیاف است، از سویی چون آسیبها در قالی مستقیماً روی الیاف اثر میگذارد، لذا نگاهی گذرا به تعریف و گروه بندی الیاف خواهیم داشت.
به طور کلی الیاف به دو دسته طبیعی و بشر ساخت تقسیم میشود.
الیاف طبیعی:
۱) الیاف گیاهی دانهای مانند پنبه، الیاف گیاهی ساقهای مانند کتان، کنف، مانيلا، الیاف گیاهی برگی مانند سیسال، الیاف گیاهی میوهای مانند نارگیل
۲) الیاف حیوانی مانند پشم ابریشم، کرکها و الیاف مویی
۳) الیاف معدنی مانند پنبه کوهی و الیاف فلزی
از مواردی که در کیفیت و میزان آسیب پذیری الیاف قابل تأمل است طول الیاف، ظرافت، میزان جذب آب، ایجاد الکتریسیته ساکن، روشهای مقابله با الکتریسیته ساکن و واکنشهای الیاف در برابر مواد شیمیایی است.
به طور کلی، طول الیاف یکی از عوامل تعیین کننده در کیفیت الیاف طبیعی به شمار میرود، بدین صورت که هر چه طول الیاف پشم و پنبه بیشتر باشد، مرغوبیت بالاتری دارد.
از سویی در الیاف پشم و پنبه طول و ظرافت با هم ارتباط دارند، معمولاً پشم های بلندتر، ضخیم ترند؛ همچنین الیاف طبیعی شامل پنبه پشم و ابریشم که جذب آب بالایی دارند را آب دوست یا هیدروفیل مینامند.
الیاف سلولزی (گیاهی) و پروتئینی (حیوانی) جزو اجسام نیمه هادی یونی هستند. وجود الکتریسیته ساکن در الیاف پدیده نامطلوبی به شمار میرود و مشکلات فراوانی را در صنایع نساجی باعث میشود، از جمله ایجاد جرقه، خطر آتش سوزی، چسبیدن لباسها به هم و جذب ذرات گرد و غبار؛ برای رفع این عامل آسیب رسان باید مقاومت الکتریکی الیاف را کاهش و هدایت الکتریکی آنها را افزایش داد.
روش های مناسب برای این مهم عبارتند از بالا بردن رطوبت محیط، افزودن مواد آب دوست به الیاف، افزودن ذرات هادی، استفاده از مواد تکمیلی ضد الکتریسیته ساکن و استفاده از الیاف فلزی.
لازم به ذکر است از این تمهیدات میتوان در قالیهای موزهای نیز برای بالا بردن مقاومت الکتریکی ایجاد شده در محیط در مرحله نظافت و… بهره برد.
الياف بشر ساخت (مصنوعی)
۱) الیاف بازیافت شده که زنجیرهای پلیمری آن، منشأ طبیعی داشته اما توسط انسان تحت فرآیندهای خاص، آماده مصرف میشود، مانند الیاف بازیافت شده کازیین (تهیه شده از پروتئین شیر)، الیاف بازیافت شده ويسكوزريون (تهیه شده از سلولز چوب درختان، الیاف کوتاه پنبه)، الیاف بازیافت شده آردیل (تهیه شده از پروتئین بادام کوهی
2) الیاف سنتزی که با فرآیندهای شیمیایی تهیه میشود، مانند الیاف نایلون، پلی استر، اکریلیک و پلی پروپیلن؛ توليد الياف پلی پروپیلن در سال ۱۹۳۳ میلادی آغاز گردید سپس سایر الیاف بشر ساخت تهیه شد.
از الیاف بشر ساخت معمولاً در قالی های دستباف استفاده نمیشود که دلیل آن ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی آنها است؛ به عنوان مثال الیاف پلی استر عیبهای مختلفی دارند از جمله جذب آب بسیار کم، پرز شدن و ایجاد الکتریسیته ساکن؛ از سویی به دلیل پایین بودن جذب رنگ در آنها نمیتوان از روشهای رنگرزی معمولی در آنها استفاده کرد. به طور کلی این الیاف یا آب را جذب نمیکنند و یا جذب آب بسیار کمی دارند؛ به این الیاف آب گریز یا هیدروفوب میگویند.
بنابراین در بحث آسیب شناسی قالی، نیازی به آشنایی با الیاف مصنوعی نیست چرا که در قالیهای تاریخی نیز از این الیاف استفاده نمیشده است.
در مقاله قبل از آسیب شناسی فرش و قالی ایرانی برایتان گفتیم؛ این مطلب نیز مقدمهای بر سایر مطالب در رابطه با تشریح کامل عوامل آسیب رسان به قالی ایرانی است که در آینده تقدیم شما عزیزان خواهد شد.
در ضمن این مطلب از مقاله «آسیب شناسی و سطح بندی آسیب های قالی ایران» اثر غلامرضا طوسیان شاندیز، دکتر امیر حسین چیت سازیان و دکتر مهرناز آزادی استخراج شده است.
گفتنی است شما همراهان لم آرت و نقشینه میتوانید به صورت اینترنتی خرید نخ قالی بافی را از فروشگاه اینترنتی لم آرت انجام دهید.