استفاده از فناوری در صنعت فرش دستباف همواره مورد بحث و تبادل نظر موافقان و مخالفان قرار داشته است؛ اینکه آیا در این هنر اصیل و دستباف تا چه میزان میتوانیم از فناوری استفاده کنیم تا اصالت و ارزش این هنر خدشه دار نشود.
با گذشت زمان و توسعه تکنولوژی و فناوری و نقش بارز آن در کسب و کارها و زندگی مردم، زنجیره تأمین، تولید و فروش فرش دستباف نیز از فناوری تأثیر پذیرفته است.
ورود فناوری در ریسندگی نخ، چله کشی، رنگرزی، طراحی و نقاشی، پرداخت، بازاریابی، تبلیغات، فروش و صادرات قابل مشاهده است.
امروزه تولیدکنندگان هم از نخ دستریس و هم از نخ ماشینی استفاده میکنند؛ در چله کشی با استفاده از ابزارهای مکانیکی سرعت عمل و نظم چله کشی افزایش یافته است. با وجود گرایش به رنگرزی سنتی و استفاده از رنگزاهای طبیعی، امروزه رنگرزی مکانیزه و استفاده از رنگزاهای شیمیایی کاملاً جای خود را باز کرده است و نقش تعیین کنندهای دارد.
با وجود اختلاف نظر زیاد درباره استفاده از رایانه و نرم افزارها برای تولید طرحها و نقشههای جدید، امروزه نمیتوان تولید طرحهای فرش دست باف را بدون رایانه تصور کرد؛ نسل جدید به ویژه دانش آموختگان رشته فرش در این مسیر پیش قراول هستند.
استفاده از دارهای آرگونومیک که بدون تغییر در سبک بافت به حفظ سلامت بافنده کمک میکنند و همچنین قلابها و سایر ابزار قالیبافی که به افزایش سرعت بافت کمک میرسانند از جمله نمونههای بهرهگیری فرش از فناوری در مرحله بافت است.
در مراحل پایانی تولید فرش (finishing) به مرور از ابزارهای جدید مورد استفاده قرار میگیرد و در این فرآیند در استفاده از فناوری انگیزه لازم وجود دارد.
فرآیندهای نهایی مرتبط با فروش و صادرات و تبلیغ فرش با توجه به سطح آگاهی فعالان این بخش از فناوریهای جدید به خصوص فروش الکترونیکی و راه اندازی پایگاههای اینترنتی مختلف و همچنین شبکههای اجتماعی که به معرفی فرش میپردازند استفاده میشود؛ با این حال همچنان کلیت فرش دستباف و فعالان آن در مقایسه با پیشرفتهای شگرف و فناوریهای جدید و تغییرات پی در پی، فضای سنتی خود را حفظ کرده اند.
وقتی شرایط تولید و فروش فرش با سالیان دور مقایسه میشود، صورت این تحول و نفوذ فناوری چشمگیر به نظر میرسد، ولی مقایسه میزان نفوذ فناوری در زنجیره فرش دستباف با شرایط روز دنیا و تحولات سریع آن ضریب این نفوذ را بسیار کند و ضعیف نشان میدهد.
آنچه از تولید فرش در ذهن همگان وجود دارد همان بافت دستی قالی توسط یک بافنده زن یا مرد است که میلیونها گره را با دست و بدون استفاده از فناوری جدید و مدرن می بافد.
تغییرات مذکور اثر چندانی در زمانبر بودن تولید دستی فرش، کاربر بودن آن و سهم بالای هزینه های کارگری آن نگذاشته است.
همانگونه که از بررسی زنجیره فرش دستباف در مراحل قبل و بعد از بافت مشخص میشود، استفاده از ابزارهای جدید، اصلاح ابزارهای موجود و استفاده از فناوریها در زنجیره فرش طی چند دهه گذشته در کشور متداول بوده به گونه ای که بر اساس گزارش اداره کل مالکیت صنعتی طی چند ساله اخیر قریب ۱۰۰ مورد اختراع در حوزه فرش دستباف ثبت شده است (گزارش رسمی اداره کل مالکیت صنعتی)؛ اختراعات ثبت شده مذکور تقریباً همه زنجیره تأمین تولید و توزیع و فروش را شامل میشود حتی در میان اختراعات ثبت شده مواردی را میتوان مشاهده کرد که برای استفاده جهت بافت به جای بافنده ثبت شده است.
با توجه به اختلاف نظر اساسی در بهره گیری از ابزارهای مکانیکی و ماشینی در مرحله بافت به جای بافنده میان تولیدکنندگان، صادر کنندگان، هنرمندان و اندیشمندان علاقمند در حوزه فرش دستباف، تمرکز مقاله بر این موضوع خواهد بود.
با وجودی که حداقل طی سه دهه گذشته دستگاه هایی تولید شده است که میتواند به جای بافنده و در مقیاس چندین گره همزمان، فرش ببافد لیکن هیچگاه این دستگاه ها نتوانسته اند جایگزین واقعی بافندگان شوند و عنصر انسانی بافت را حذف نمایند.
علت عمده این موضوع ضعف این دستگاهها و ابزارهای مکانیکی نیست بلکه به زعم نگارنده و گزارش کارشناسان مرکز ملی فرش ایران ناشی از نگرانی سازندگان این دستگاههاست که با اقبال جامعه فرش مواجه نشده زیرا اطمینانی از موفقیت فرش تولیدی خود با ابزار جدید ندارند.
علاوه براین گروهی با ورود فناوری در فرش مخالفت جدی دارند. لذا از معرفی ابزارهای خود و اینکه فرشهای تولیدی آنها با چنین ابزاری تولید شدهاند عموماً خودداری میکنند؛ چه اینکه تصور میشود این فرشها اساساً دستباف تلقی نخواهند شد و در بازار مورد توجه قرار نمی گیرند.
البته باید اذعان کرد بهبود و پیشرفت دایمی این دستگاهها در کنار عواملی مانند کمبود بافنده و هزینه بالای بافنده در قیمت تمام شده فرش، این شرایط را دگرگون کرده است و در آینده باید شاهد تحول در این عرصه باشیم.
لازم است در این باره دیدگاههای متفاوتی که پیرامون استفاده از دستگاههایی که عملیات بافت را به جای بافنده انجام میدهند مورد بررسی قرار گیرد.
دیدگاه های موافقان استفاده از فناوری در صنعت فرش دستباف
1- هم اکنون عمده ترین مشکل فرش دستباف، کمبود تولید در نتیجه کمبود بافنده است. تولید کنندگان به لحاظ کمبود تولید قادر به پاسخگویی به سفارشهای خود نیستند.
2- بافندگان علاقمند به حضور در کارگاهها مجتمعهای قالی بافی برای بافت فرش نیستند و عمدتاً علاقه مندند در منزل قالی ببافند. این موضوع باعث کاهش سرعت عمل بافت، کاهش نظارت بر عملیات بافت و افزایش احتمال خطای بافت و کاهش کیفیت می شود.
3- به دلیل تورم دو رقمی سالانه، بافندگان حاضر به بافت فرش با دستمزد پایین نیستند و همواره دستمزدهای بالاتری را مطالبه میکنند؛ افزایش دستمزد برای جذب بافندگان باعث افزایش قیمت تمام شده فرش می شود.
4- کار بافندگان، طاقت فرسا و زیان آور است و باعث وارد آمدن آسیبهای جسمی زیادی به بافندگان میشود لذا شغل قالی بافی شایسته دختران و زنان ایرانی نیست.
۵- تولید فرشهای تجاری که عمده تجارت فرش را شامل میشود اساساً کار هنری و فرهنگی تلقی نمی شود و صرفاً یک کسب و کار اقتصادی است، لذا ورود دستگاههای بافت فرش، آسیبی به هنر فرش بافی وارد نمی کند.
6- استفاده از دستگاههای بافت فرش باعث افزایش تولید فرش و کاهش قیمت تمام شده و افزایش توان رقابتی فرش ایران با رقبا در عرصه جهانی میشود.
7- استفاده از دستگاههای بافت فرش امکان تولید سری فرش با سرعت کافی را فراهم می آورد. این امکان شرایط پاسخگویی به این بخش از نیاز بازارهای خارجی را تأمین می کنند.
8- با تولید چنین دستگاههایی کارگاه های متمرکز قالی بافی که به دلیل عدم تمایل بافندگان به بافت فرش در خارج از منزل همواره با عدم استقبال مواجه بوده اند، فعال میشوند و به تولید فرشهای استاندارد و پاسخگویی به موقع به سفارشها خواهند پرداخت.
9- در صورت استفاده این دستگاهها از حيث اقتصادی، تولید فرش مقرون به صرفه شده و با آموزش بافندگان قدیمی به استفاده از این گونه دستگاه ها به دلیل افزایش تولید و صادرات، اشتغال نیز افزایش مییابد.
۱۰- در نتیجه افزایش صادرات به دلیل افزایش تولید و کاهش قیمت تمام شده عایدات ارزی کشور هم افزایش می یابد.
۱۱- نسل جدید و جوان که به قالی بافی به چشم تحقیر نگاه میکند و به ادامه دادن کار پدران و مادران خود بیعلاقه هستند با تغییر شیوه بافت به این شغل علاقمند میشوند.
۱۲- خطاهای انسانی حین بافت مانند بیگره بافی یا چند چین یک پود و دو دست شدن فرش و غیره که عمدتاً به علت سهل انگاری بافنده و یا به دلیل ضرب آهنگ متفاوت دست بافندگان روی یک قالی ایجاد میشود حذف شده و فرشهایی یکسان و صحیح تولید می شود.
دیدگاه های مخالفان فناوری در فرش دستباف
۱- همانگونه که از نام فرش دستباف بر میآید، این عنوان اختصاص به فرشهایی دارد که با دست و عنصر انسانی بافته میشود لذا هر فرشی که با دست بافته نشود اساساً دست باف نیست و اطلاق عنوان دستباف بر این گونه فرشها، فریب مشتری است.
2- اساساً فقر قالیبافان ناشی از قالی بافی نیست، بلکه به دلیل شرایط اقتصادی کشور، عدم سرمایه گذاری اشتغالزا در روستاها، بروز خشکسالی ها و بحرانهای دیگر است که باعث کاهش عواید آنها از محل فعالیت کشاورزی و دامداری میشود و اتفاقاً در این شرایط قالی بافی به عنوان شغل مکمل به کمک تأمین معیشت خانوار میآید؛ به عبارتی قالی بافی فقرزا نبوده بلکه فقر زدا است.
3- کشور ما در حال حاضر با بحران نرخ بیکاری بالا مواجه است و باید از سرمایه گذاری های کاربر حمایت شود. تغییر شیوه بافت و کاهش نیاز به بافنده یک سیاست ضد اشتغال است. به خصوص آنکه بافندگان عمدتاً از اقشار آسیب پذیر جامعه هستند و در نقاط روستایی با حداقل سرمایه گذاری برای ایجاد شغل ساکن هستند و ترویج چنین دستگاههایی به اشتغال آنها آسیب خواهد زد.
4- در صورتی که بافندگان بخواهند به تولید خود ادامه دهند، فرش دستباف تولیدی آنها به ویژه از منظر قیمت تمام شده توان رقابت با فرشهای تولیدی به شیوه جدید را ندارد و لاجرم بعد از مدت کوتاهی شغل خود را از دست میدهند.
5- طاقت فرسا بودن قالی بافی مورد تأیید است لیکن می توان با ادامه تمرکز خلاقیتها و نوآوریها در تولید بهتر دارهای آرگونومیک، اصلاح ابزارها، بهداشتی کردن فضای قالی بافی، ارائه تسهیلات رفاهی و رعایت قوانین کار و تأمین اجتماعی، سختی بافت فرش را به حداقل ممکن رساند.
6- ثروت جامعه بشری و تعداد مردم ثروتمند و کشورهای توسعه یافته در جهان در حال افزایش است و تمایل این مردم به کالاهای لوکس افزایش می یابد لذا جایگاه فرش دستباف با قیمتهای بالا به عنوان محصول لوکس و هنری و فرهنگی با همین شیوه بافت با پیشرانهای کلیدی در آینده هم راستا است. لذا هر گونه آسیب به این جایگاه چنین فرصتی را از فرش دست باف برای بقاء و رشد خواهد ستاند.
7- در نتیجه تولید انبوه فرش به دلیل ظرفیت پایین تقاضا در بازار فرش دستباف، قیمتهای فرش و در نتیجه افزایش عرضه و ثبات نسبی تقاضا به شدت پایین آمده و مجدداً بحران قیمت تمام شده در شرایط بدتری گریبان گیر فرش میشود.
8- در صورت تولید فرش به صورت سری و انبوه با استفاده از دستگاه با کمرنگ شدن عنصر انسانی، تفاوت مبنایی میان فرش دستباف و فرش ماشینی از بین رفته و قیمت فرشهای تولیدی به سبک جدید تا حد قیمت فرشهای ماشینی کاهش می یابد و مشتریان دلیلی به پرداخت قیمتهای بالاتر نمی بینند.
9- به دلیل عدم امکان تشخیص تفاوت میان فرشهای دست باف و فرشهای تولیدی با دستگاه و ابزار، امکان تقلب و عرضه فرشهای تولیدی با دستگاه به عنوان دست باف افزایش مییابد و مشتریان متضرر و نسبت به بازار فرش بی اعتماد میشوند.
10- در صورتی که بازارهای جهانی از تغییر شیوه بافت فرش دستباف ایرانی آگاهی یابند، اعتبار فرش دستباف ایرانی در رویارویی با تولیدات کشورهای رقیب کاملا آسیب می بیند.
گفتنی است این مطلب برگرفته از مقاله «چالش فناوری در فرش دستباف» اثر فیصل مرداسی میباشد.
در پایان یادآوری میکنیم لم آرت مجموعه کامل آموزش قالیبافی با تدریس سرکار خانم لیلا میرزایی، مدرس قالیبافی را تهیه و به صورت آنلاین در اختیار شما عزیزان قرار داده است.