آسیب شناسی قالی ایرانی و بررسی انواع آسیب های فرش ایرانی یکی از مهمترین زوایای کمتر پرداخته شده در صنعت فرش دستباف ایران زمین است؛ در سلسه مقالاتی سعی میکنیم شما را با آسیب هایی که فرش دستباف ایرانی را تهدید میکند، آشنا کنیم.
هنرهای دستی که زاییده ذوق و سلیقه انسان هاست یکی از جلوههای بارز فرهنگ هر ملت است؛ تمدنهای بشری از ابتدای شکل گیری خود در اندیشه ماندگاری بودهاند از این رو بسیاری تلاش کردهاند آثار و دست ساختههای خود را که ابتدا نقش کاربردی آن بر هنری بودن برتری داشته، عواملی راهبردی برای معرفی خود و ابزاری برای ترویج فرهنگ و آداب و رسوم خود قرار دهند.
بدون شک یکی از باشکوه ترین و زیباترین این آثار در ایران قالی است اگرچه در ابتدا از قالی برای مفروش کردن خانه ها استفاده میشد با این حال به مرور به جنبههای زیباشناختی آن اهمیت بیشتری داده شد.
ایرانیان در اعصار مختلف قالی را نه تنها زینت بخش زیستگاههای خود قرار دادند بلکه از آن به عنوان پیشکش و هدیه به ملت های دیگر نیز بهره گرفته اند. بدینسان قالی ایران به عنوان یکی از شاخص ترین جلوههای فرهنگ ناب ایرانی به جهانیان معرفی گردیده و زینت بخش خانهها، کاخها، مساجد و موزههای بزرگ جهان شده است.
با نگاهی کارشناسانه به قالی ایران میتوان جنبه های آشکار و نهانی را برای این هنر صناعی برشمرد، ظرافت، زیبایی، بروز عقاید و باورها، استعداد و خلاقیت و دقت انسانی، بهرهگیری از مواد و مصالح اولیه مناسب شامل دار، نخ چله، پود، تار، رنگرزی و … موارد آشکار و نهانی است که نمیتوان از آنها چشم پوشی کرد.
با این حال موضوع حفاظت مرمت و آسیب شناسی نیز از مواردی است که با موارد ذکر شده فوق ارتباط مستقیمی داشته و بی توجهی به آن زیانهای جبران ناپذیری را در پی خواهد داشت.
قالی ایران از جمله گرانبهاترین و کاربردیترین هنرهای بشری است که از دیرباز معرف فرهنگ و توانایی ایرانیان بوده است.
این دستبافته فاخر طی اعصار در معرض آسیبها و مخاطراتی قرار داشته که گاه منجر به نابودی نمونههایی از آن شده است. در این مسیر افرادی گاه برای امرار معاش و گاهی از سر هنر دوستی دست به مرمت و بازسازی قالیهای آسیب دیده زدهاند.
با این حال همیشه این مرمتها صحیح و علمی نبوده و بعضاً عدم شناخت صحیح آسیب، عوامل آسیب رسان و دلایل ایجاد آن، عدم مهارت لازم در مرمت قالی و غیره منجر به تسریع نابودی قالی گردیده است.
نتایج پژوهش نشان میدهد که بسیاری از آسیبهای درون ساختاری مربوط به مرحله پیش از بافت و حین بافت است و با درک صحیح از عامل آسیبرسان و همچنین نوع و سطح آسیب میتوان راهکار مناسب مرمتی را بدون مخدوش کردن اصالتها ارائه کرد.
عوامل آسیب رسان به قالی ایرانی
عوامل و زمینههای مختلفی در ایجاد خسارت به قالی ایرانی، این دست بافته ارزشمند، نقش دارد که به اختصار میتوان به انسان که مهمترین و مخرب ترین آسیب رسان به شمار میرود اشاره کرد.
دومین زمینه آسیب های جانوری (زیستی) موجودات زنده غیر انسانی یعنی بیدها، سوسکها، موریانهها، قارچها و موجودات ذره بینی از این دست است.
سومین عامل آسیب رسان به فرش ایرانی، عامل فیزیکی است که شامل نور (طبیعی، مصنوعی)، آب و هوا (رطوبت حرارت) است.
چهارمین و شاید مخرب ترین آسیب رسان غیر زنده، مواد شیمیایی به حساب میآیند که اکسید کنندهها، حلالهای آلی، اسیدها و قلیاها از آن جمله اند.
آگاهی از قدرت تخریب و آسیب رسانی هر یک از این عوامل آسیب رسان به فرش ایرانی و شناخت سطوح آسیب دیده که در مقالات آتی به تفصیل ذکر میشود، راهکاری مناسب برای ارائه روشهای علمی رفع آنهاست.
سطوح آسیب دیده فرش ایرانی
از جمله مباحثی که در بخش مطالعات کتابخانهای به آن پرداخته شده، سطوح آسیب دیده است. بسیاری از کسانی که به بحث سطوح آسیب دیده در قالی ایران پرداختهاند نگاهی گذرا به این موضوع داشته و صرفاً بــه آسیب های درجه ۱، درجه ۲ و درجه ۳ اشاره کرده اند؛ با این حال نگارنده در سطح بندی جدید سعی نموده به موضوع سطوح آسیب دیده به شکلی جزئی نگرانه تر و دقیق تر بپردازد.
لذا سطح بندی جدیدی شامل سطح آسیب پرزی است که فقط دنباله یا بخشی از پرز را شامل شده و به عنوان اولین سطح آسیب فرش دستباف ایرانی منظور گردیده است.
سطح دوم آسیب گره ای است که حلقه گره را شامل می شود؛ در سومین سطح آسیب قالی ایرانی که آسیب پودی نامیده شده به پود خسارت وارد شده و از چهارمین سطح آسیب فرش ایرانی به عنوان آسیب تاری یاد شده و در این وضعیت تار دچار آسیب شده است.
در این پژوهش سعی شده ثابت شود سطوح آسیب دیده دارای ترتیب طولی نیستند. یعنی برای آسیب دیدن سطح پودی لزوماً نباید سطح پرزی و گره ای آسیب دیده باشد و چنانچه تار در قالی آسیب ببیند لزوماً پرز گره و پود نیز از بین نرفته اند.
دسته بندی آسیبهای فرش دستباف
در ادامه به گروه بندی آسیب ها پرداخته میشود که مهمترین بخش پژوهش حاضر است. در این بخش سعی شده با نگاهی هم راستا با نظریه های علم مرمت گروه بندی نوینی از آسیب ها ارائه شود. این گروه ها شامل آسیبهای درون ساختاری است که اصلی ترین عامل ایجاد آن انسان بوده و بسته به نوع انتخاب به کارگیری و یا استفاده از مواد اولیه ایجاد می گردد.
گ روه دوم آسیب های برون ساختاری است که بیشتر از تأثیر عوامل خارجی بر قالی ناشی میشود.
سومین گروه آسیبهای جنبی هستند که بخش اعظم این آسیبها توسط مصرف کننده رخ می دهند. نمونه های آورده شده در این بخش در درک هر چه بهتر نوع و شیوه برخورد با آسیب مؤثر به نظر میرسد.
پیشینه تحقیق
بدون شک اولین و مهمترین مرحله انجام مرمت قالی شناخت سطح آسیب دیده است زیرا روش ارائه راهکار قابل قبول مرمتی منوط به شناخت صحیح نوع و سطح آسیب فرش است. در این زمینه نظیر بسیاری از مسائل فرش، کتاب یا مقالات قابل توجهی وجود ندارد با این حال برخی مؤلفان و محققان فرش مطالبی را تحت عناوینی همچون درجات آسیب دیدگی یا گروه بندی آسیب دیدگی ها نوشته اند که نمونه های زیر از آن جمله اند:
خانم افتخاری راد در کتاب تکنولوژی ویژه مرمت فرش مینویسد درجات آسیب دیدگی فرش:
- آسیب دیدگی درجه ۳ شامل (۱) در رفتگی شیرازه ها؛ (۲) پاره شدن ریشه ها.
- آسیب دیدگی درجه ۲ شامل ساییدگی پارگی بید خوردگی، تاخوردگی سوختگی.
- آسیب دیدگی درجه ۱ شامل سوختگی شدید، پوسیدگی و پارگی است
تورج ژوله نیز در کتاب خود آورده است که آسیب دیدگیهای فرش را میتوان به سه گروه تقسیم کرد:
الف) آسیب دیدگی کم شامل در رفتگی شیرازه، پارگی، از بین رفتن ریشه ها، لکه های سطحی؛
ب) آسیب دیدگی متوسط شامل ساییدگی، پارگیهای کوچک، بیدزدگی؛
(ج) آسیب دیدگی زیاد شامل سوختگی قسمتی از فرش، پاره شدن و پوسیدگی در اثر حمل فرش و یا وارد آمدن وسایل نوک تیز و ضربات سنگین و یا رطوبت زیاد».
در حالی که میتوان این اشکال را به آنها وارد کرد که دسته بندی ها باید متناسب با میزان آسیب دیدگی در سوختگی، پوسیدگی و پارگی باشد. لذا تحقیق حاضر در پی ارائه سطح بندی جدید و مناسبی بر اساس آسیب شناسی قالی ایران است.
روش تحقیق
پژوهش توصیفی تحلیلی حاضر در قالب مطالعات کتابخانه ای و تحقیقات میدانی به شرح زیر صورت گرفته است:
مطالعات کتابخانه ای:
الف) شناسایی و دسته بندی الیاف سه گانه قالی شامل پشم، پنبه و ابریشم؛ در این بخش از بررسیها مشخص گردید که الیاف مورد استفاده در قالی ایران جزو گروه الیاف طبیعی بوده و هیچ گونه لیف بشر ساختی در روند تولید قالی نقش ندارد.
ب) در این فاز از مطالعات کتابخانه ای به شناسایی، دسته بندی و نوع تأثیر هر یک از آسیب رسانها به قالی همچون به کاربردن پشم ناسالم دباغی شده پرداخته شد. در این بخش نیز ضمن گردآوری و مطالعه منابع مختلف آسیب رسانها و تأثیر مخرب هر یک از آنها در قالب جداولی تهیه شد.
تحقیقات میدانی:
در این بخش پس از بررسی قالی های موزه ای و غیر موزه ای، شایع ترین آسیبها استخراج و دسته بندی گردید و در مجموع ١٤ آسیب متداول مورد بررسی قرار گرفت. نتایج این فاز از مطالعات در قالب بندهایی با عنوان دلایل ایجاد آسیب ارائه گردیده است.
جزئیات و نتایج حاصل از این تحقیقات دستهبندی شده و در مقالات آینده به طور مفصل تقدیم شما عزیزان خواهد شد؛ این مجموعه مطالب از مقاله ای تحت عنوان «آسیب شناسی و سطح بندی آسیبهای قالی ایران» اثر غلامرضا طوسیان شاندیز، دکتر امیرحسین چیت سازیان، دکتر مهرناز آزادی و فتحعلی قشقاییفر استخراج شده است.
یکی از خدماتی که مجموعه لم آرت با مدیریت سرکار خانم لیلا میرزایی ارائه میدهد، رفوگری و ترمیم تخصصی فرش های دستباف ایرانی است؛ خدماتی که در کنار فروش ابزار قالیبافی و ارائه بهترین آموزش های قالیبافی این مجموعه را به یکی از کامل ترین مجموعه های فعال در عرصه فرش و قالیبافی کشور تبدیل کرده است.