حاشیه فرش از جمله حاشیه فرش روستایی همچون حصاری متن را دربرگرفته و درآمدی برای ورود به صحن (متن) فرش است؛ حاشیه قالی روستایی مانع خروج نگاه بیننده از متن می شود و او را وادار به گردش در متن مینماید.
ترکیب در طراحی فرش
طراحیهای فرش روستایی دارای ترکیبات متنوعی هستند. چارچوب این ترکیبات عموماً بر اجزایی نهاده شده اند که غالباً در طراحیها مورد استفاده قرار میگیرند. گفتنی است این اجزا در تصویر زیر ارائه شده اند.
اجزایی همچون حاشیه، متن، ترنج و لچک در نحوه و اندازه به کارگیری در طراحی متفاوت اند و همین امر امکان تنوع مناسبی را در ترکیبات فراهم می سازد.
این ترکیبات ساختار اصلی را معین کرده و پس از آن نقوش ظاهر تازهای بر آن ترکیب میافزایند.
این ساختار میتواند براساس تقارن یا عدم تقارن تولید شود. همچنین روشهایی نیز برای تکثیر و گسترش نقوش وجود داشته که به کار گرفته میشود.
از پی این توضیح نمونه ها بر اساس موارد فوق دسته بندی و تحلیل می گردند که هر یک را طی یک مقاله شرح خواهیم داد.
حاشیه فرش روستایی
حاشیه در فرش همچون حصاری متن را دربرگرفته و درآمدی برای ورود به صحن (متن) فرش است.
حاشیه همچنین مانع خروج نگاه بیننده از متن می شود و او را وادار به گردش در متن مینماید.
حاشیه یکی از اجزای جدایی ناپذیر فرشهای روستایی است. برخلاف فرشهای شهری که تناسبات مشخصی بر حاشیه حاکم است و تعداد آن در چند الگوی مشخص تعریف شده، در فرشهای روستایی حاشیه از حیث نسبت به مساحت کل فرش دارای تنوع فراوانی است و این مطلب در تعداد حواشی به کار گرفته نیز مصداق می یابد.
در تقسیم بندی حاشیه معمولاً گفته میشود که حاشیه خود به سه حاشیه شامل یک حاشیه اصلی (پهن) و دو حاشیه باریک که از طرفین حاشیه پهن را قاب می کنند تقسیم شده و مرز بین آنها از طریق باند نازکی که طره (با نقش همراه است) یا میل (بدون نقش است) نام دارد، متمایز میشود.
اما در حاشیه فرشهای روستایی گاه حاشیه اصلی حضور ندارد و چند حاشیه با قدرت دیده میشود و یا حاشیه اصلی از یک سو با حاشیه باریک همجوار است.
گاه تعداد حاشیهها از پنج و شش نیز تجاوز مینماید؛ در برخی از فرشها حاشیه باریک وجود نداشته و طره حجم خود را افزوده و وظیفه حاشیه باریک را بر عهده میگیرد.
موارد متفاوت آن چنان زیاد است که نمیتوان دسته بندی مشخصی برای حاشیههای روستایی معین کرد؛ این امر حاکی از نگرش آزاد در طراحی فرش روستاییان است.
به هر حال با تمام دشواری موجود در دسته بندی، حاشیههای روستایی از چند منظر قابل بررسی اند؛ اول از لحاظ نسبت اشغال فضای فرش و دوم از حیث تعداد که در این مورد مشکل برخی از طره ها و استنباط شخصی در تعلق آن به گروه حاشیه باریک باقی است.
درصد حاشیه نمونهها از مساحت فرش در پنج گروه طبقه بندی و بررسی شده است؛ گروه اول (تا ۲۵٪)، گروه دوم (۲۵/۱ تا ۳۵٪)، گروه سوم (۳۵/۱ تا ۴۵٪)، گروه چهارم (۴۵/۱ تا ۵۵٪) و گروه پنجم (۵۵/۱ به بالا).
از این میان، گروه چهارم با ۴۴ نمونه و سپس گروه سوم با ۳۲ نمونه بیشترین فراوانی و گروه دوم با ۵ نمونه کمترین فراوانی را حایزند.
با توجه به اینکه بخش عمدهای از نمونهها در گروه چهارم و سوم قرار گرفته میتوان اظهار داشت بیشترین نمونه های فرش روستایی (۷۵ نمونه) دارای حاشیهای با نسبت ۳۵ تا ۵۵ درصد از مساحت کل فرش هستند و به طور اخص (در گروه چهارم) حاشیه در اغلب نمونه های روستایی تقریباً نیمی از فرش را به خود اختصاص میدهد.
این مطلب مبین آن است که حاشیه در فرشهای روستایی بیش از فرشهای شهری مساحت فرش را اشغال، و نقش مهمتری ایفا میکند.
تعداد حاشیه فرشهای روستایی نمونه در پنج گروه طبقه بندی شده: گروه اول (۱ حاشیه)، گروه دوم (۲ حاشیه)، گروه سوم (۳ حاشیه)، گروه چهارم (۴) حاشیه) و گروه پنجم (۵ حاشیه به بالا).
از این میان گروه سوم با ۶۱ نمونه و سپس گروه چهارم با ۲۷ نمونه بیشترین فراوانی را دارا هستند و کمترین فراوانی هم مربوط به گروه اول با ۵ نمونه و سپس گروه دوم با ۷ نمونه است.
الگوی قائمههای حاشیه از موارد بسیار مهم در شناخت حاشیههای روستایی و نحوه اداره نقوش در قائمههای آن است؛ در الگوی شهری اغلب قائمهها فارسیبر و تحت زاویه ۴۵ درجه هستند اما در فرشهای روستایی الگوی قائمهها در حاشیه عموماً آزاد است و غیر موزون.
این موضوع از آنجا حاصل میآید که بافندگان روستایی که آزادانه و خارج از حوزه مدیریت برنامهریزی شده تولید اقدام به بافت میکنند برای حاشیه و واگیرههای داخل آن با محاسبات و برنامه تدوین شده قبلی آشنا نیستند.
همچنین نوع نقوش اغلب حاشیههای روستایی عمود بر حاشیه است و گردش ۴۵ درجه آن بیمعناست.
بافنده روستایی حاشیه را از پایین فرش آغاز میکند و طرفین را با یک نقش مشترک آغاز نموده چنانچه موفق به ادامه همسان طرفین (در صورتیکه نقوش پیچیده باشند، اغلب غیر ناموفق است شود)، با توجه به خطای حاشیه پایینی ناشی از ازدیاد یا کاهش عرض فرش و عدم تناسب نقوش ابتدا و انتها این خطا عموماً به طور مشابه به بالا منتقل میشود.
در نتیجه قائمه غالباً متفاوت و در مواردی که سنگ بنای حاشیه پایین متناسب با عرض فرش و سلامت ابتدا و انتها سالم باشد قائمهها موزون و به صورت افقی قرار می گیرند.
قائمه حاشیههای فرش روستایی به دو گروه قائمههای غیر فارسیبر و فارسیبر تقسیم شده که هر یک دارای ستون ناموزون و موزون است.
بیشترین فراوانی مربوط به حاشیههایی با قائمه غیر فارسیبر و ناموزون است با (۷۱نمونه) و کمترین فراوانی مربوط به گروه فارسیبر و موزون با سه نمونه؛ بدین جهت میتوان حاشیه غیر فارسیبر و ناموزون را یکی از شاخصهای مهم در تشخیص فرشهای روستایی شمرد.
از موارد فوق و توضیحات قبل معلوم میگردد منطق و هندسه پیچیده با علایق و طبیعت بافندگان و طراحان روستایی سازگار نبوده و نظم میتواند مهمترین قربانی برای انتخابهای راحت روستاییان باشد.
در انتهای این مبحث باید اشاره کرد که اقتباس حاشیه در میان روستاییان از سایر اقوام و مناطق امری شایع است و تعداد فرشهایی که همبستگی حاشیه و متن در آن وجود ندارد، زیاد است؛ ضمن آن که در بسیاری از مناطق فرش بافی روستایی طرحهای حاشیه ثابت، اما متنها متفاوت اند.
در هر حال حاشیه برای ردیابی فرشهای بومی شاخص مهمی است.
شایان ذکر است این نوشته از مقاله زیباشناسی فرش های روستایی ایران اثر همایون حاج محمد حسینی و دکتر حبیب الله آیتاللهی استخراج شده است؛ مجموعه مقالاتی در رابطه با فرش های روستایی در حال تقدیم شدن به شما عزیزان است که برای نمونه می توانید مقاله انواع طراحی قالی های روستایی را مطالعه بفرمایید.
در ضمن از تهیه و خرید آموزش های قالیبافی لم آرت غافل نشوید و ابزار و وسایل قالیبافی از جمله دار قالیبافی را نیز می توانید از فروشگاه لم آرت تهیه بفرمایید.