در این مطلب نگاهی کوتاه به تاریخچه قالی بافی فرانسه و فرش آبوسون، فرش ساوونری و گوبلن فرانسه خواهیم انداخت تا بتوانیم در مطالب بعدی به مقایسه فرش فرانسه با دوره گوبلن کرمان، که تأثیر گرفته از قالی های فرانسوی است، بپردازیم.
دوران تاریخی و پیشرو قالیبافی فرانسه بین سالهای 1620-1860 م (999-1239 ه. ش) (قرن هفدهم تا اواسط قرن نوزدهم) یا به عبارتی از اواخر ِ حکومت هنری چهارم و آغاز لویی سیزدهم تا پایان حکومت لویی هجدهم است.
در این زمان کارگاههایی برای بافت فرش در فرانسه راهاندازی شد. از مهمترین آنها میتوان به کارگاههای آبوسن و ساوونری اشاره کرد به طوری که میتوان گفت همه فرشهای قدیمی فرانسه که ما میشناسیم تحت مدیریت این دو شرکت هستند.
تا اواسط قرن هفدهم در پاریس فرشهایی برای دربار لویی سیزدهم و چهاردهم توسط شرکای آبوسن و ساوونری تولید میشد که از لحاظ فنی و زیبایی مدیون سنتهای شرقی است، هر چند منبع الهام طرح و نقش آن تزئینات دکوراسیون فرانسوی است.
کارگاه ساوونری در پاریس که در سال 1628 م (1007 ه. ش) تأسیس شد محصولات خود را برای تزئین کاخهای سلطنتی همچنین برای پیشکش به دیپلماتها و مقامات دولتی عالیرتبه ارائه می داد.
نقش شرق در قالیبافی فرانسویان
اما با اطمینان میتوان گفت که فرانسویان فرشبافی را حتی اگر 400 سال پیش، از قرن هفدهم نیز شروع کرده باشند، از شرقیان فرا گرفتهاند.
آبوسون
آبوسون شهری کوچک در مرکز فرانسه است؛ شرکت سلطنتی آبوسون در سال 1665 م (1044 ه. ش) راهاندازی شد.
آبوسون در دوره لویی پانزدهم پرکارترین زمان کاری خود را داشت و البته منحصراً برای شاه تا اوایل قرن نوزدهم فرش تهیه میکرد. فرش های آبوسون عمدتاً توسط خود بافندگان طراحی میشد؛ مهمترین فرشهای آبوسون اوایل قرن نوزدهم تولید شدند.
ساوونری
ساوونری از کلمه فرانسویsavon به معنی صابون گرفته شده است. در سال 1607 م (986 ه. ش) ساخت کارخانه صابونسازی در روستایی واقع در غرب پاریس به نام ساوونری آغاز شد.
ساخت کارگاه صابونسازی در سال 1609 م (988 ه. ش) رها شد و ساختمان آن متروک و نیمه کاره باقی ماند.
در سال 1610 م (989 ه. ش) ماری دومدیچی، کفیل لویی سیزدهم، ساختمان نیمهکاره کارگاه ساوونری را بازسازی و از آن به جای پرورشگاه کودکان بیسرپرست استفاده کرد.
در سال 1624 م (1003 5 ه. ش) سیمون لوردت که از استادکاران پیر دوپون بود به ماری دومدیچی پیشنهاد راه اندازی کارگاه صنایع دستی و فرشبافی را در یتیمخانه ساوونری داد. او پیشنهاد کرد تا از کودکان بیسرپرست برای تولید و بافت فرش در این یتیمخانه استفاده شود.
در سال 1626 م (1005 ه. ش) او رسماً از دوپون جدا شد و در سال 1627 م (1006 ه. ش) رسماً کارگاه فرشبافی ساوونری را راهاندازی کرد و لویی سیزدهم امتیاز تولید فرش را به این شرکت واگذار کرد.
در سال 1673 م (1052 ه. ش) لویی چهاردهم کارخانه ساوونری را متعلق به دربار اعلام کرد و مسئولیت آن را مستقیماً بر عهده گرفت.
در سال 1714 م (1093 ه. ش) مدیریتی مستقیم از سوی دربار برای کارگاه ساوونری تعیین شد. فرشهای ساوونری بعدها برای تزیین قصر لوور و ورسای استفاده شد.
کارگاه ساوونری در سال 1825م (1204 ه.ش) موقتاً تعطیل و ماشینآلات آن به کارخانه گوبلن منتقل شد.
گوبلن فرانسه
فرشهایی که در کرمان تحت تأثیر نقوش فرش فرانسوی آبوسون و ساوونری بافته شدند با نام گوبلن شهرت یافتند. به همین دلیل لازم است که توضیحاتی در مورد گوبلن داده شود.
ژان گوبلن فردی است که در قرن پانزدهم میلادی کارگاههای معظم رنگرزی را در پاریس افتتاح کرد. در قرن شانزدهم، او اولین کارگاههای گوبلنبافی را، که بر اساس شیوه بافت تاپستری به وجود آمده بود، به مجموعه کارگاههای رنگرزی خود افزود.
اما در دوره هنری دوم هنر گوبلن بافی به شدت رو به انحطاط نهاد. با روی کار آمدن هنری چهارم در فرانسه نسل جدیدی از طراحان، رنگرزان و بافندگان فالندری به فرانسه کوچانده شدند و در کارگاههای گوبلنبافی شروع به کار کردند؛ این مهم سبب شد تا این صنعت مجدداً اوج بگیرد.
به احترام ژان گوبلن ساختمان اولین کارگاه او در پاریس گوبلن نامیده شد. در گوبلن تاپستریهای دیوارکوب و سایر منسوجات سلطنتی برای دربار فرانسه تولید میشد.
در سال 1826 م (1205ه.ش) تعدادی از کارگران و بافندگان ساوونری همراه ماشین آلات این کارخانه به گوبلن منتقل شدند تا فرشبافی نیز در آنجا رواج یابد. اما سبک تولیدات گوبلن تغییر نکرد و گوبلن به تولید تاپستری ادامه داد.
فرش و ردههای دستباف ساوونری در زمان لویی چهاردهم، بین سالهای 1670-1685 م (1049-1064 ه.ش) در کارخانه گوبلن به نمایش درآمدند و شاید به همین علت طرح های این فرش ها در ایران با نام طرح گوبلن معروف شده است.
فرشهای فرانسوی بیشتر دارای ترنجهای بیضی شکل هستند و موتیف اصلی در این فرشها گلفرنگ و برگفرنگ است که به صورت بسیار طبیعی و با سایه روشنهایی در فرش جلوهگر شدهاند.
همانطور که در ابتدای مقاله ذکر شد، این مطلب مقدمه ای برای بررسی فرش فرانسه با فرش دوره گوبلن کرمان نگاشته شده است؛ این مطلب از مقاله ای تحت عنوان «مطالعه تطبیقی فرش فرانسه با فرش دوره گوبلن کرمان» اثر مریم سلطانی گوکی و مهدی کشاورز افشار برگرفته شده است.
ما در مجموعه لم آرت درصدد هستیم تا مطالب و مقالات تاریخی قالیبافی ایران و جهان را در کنار مطالب آموزشی در اختیار شما علاقه مندان به فرش و قالیبافی قرار دهیم.