در این مطلب قصد داریم به بررسی چگونگی آماده شدن انواع الیاف قالی بافی و انواع خامه بپردازیم؛ استحکام و استقامت یک قالی در هنگام استفاده بیشتر به انتخاب نوع مواد اولیه بستگی دارد تا به صحت بافت قالی.
الیاف قالی بافی
الياف جمع لیف، رشتههای باریک که یا بخودی خود وجود دارد و طبیعی میباشد یا دست بشر آنها را فراهم میسازد و مصنوعی است. الیاف که خود دارای انواع است از طریق تهیه نخ به وسیله رشتن و تابیدن در بافتن پارچه و فرش و سایر مصنوعات نسجی مورد نیاز انسان به کار میرود.
در فرش بافی نخ حاصله از الیاف در تار و پود و پرز مصرف میگردد الیاف در صنعت بافندگی دارای انواع زیر است:
۱ – الیاف طبیعی یا عالی
۲- الیاف کانی
3- الیاف مصنوعی
الیاف طبیعی یا خام
الیاف طبیعی یا خام الیافی که هیچ گونه عملیات آماده سازی از جمله ریسندگی، تابیدن، بافندگی و رنگرزی بر روی آن انجام نشده باشد و الیافی است که منشاء طبیعی دارد و در طبیعت بسیار زیاد موجود است و خود بر دو نوع است: الف: الیاف گیاهی مانند پنبه، كتان وكنف و ب: الیاف حیوانی مانند پشم، ابریشم، مو و کرک.
برای بافتن فرش از انواع الیاف گیاهی فقط از پنبه و از تمام الیاف حیوانی استفاده میشود، باید دانست که طول الیاف یکی از عوامل مهم تعیین کیفیت آن است زیرا الیاف طبیعی و بلند، نخ محکم تر و مقاوم تر به دست میدهد.
الیاف کانی:
مواد اولیهی این الیاف از کانیها به دست میآید، مانند الیاف شیشهای و فلزی؛ این الیاف در نخ ریسی و بافتن فرش به کار برده نمیشوند.
الیاف مصنوعی:
مانند ویسکوز، استات و تری استات که ریشهی سلولزی دارند و در فرش بافی استفاده نمیشود.
الیاف گیاهی قالیبافی
پنبه از الیاف طبیعی است و در قالی بافی فقط برای تار و پود به کار میرود و برای این منظور خیلی بهتر از پشم است؛ برای بافندهی چادرنشین به کار بردن تار و پود پشمی در بافت قالی به رایگان صورت پذیر است و حال آنکه نخ پنبه را باید از بازار که فرسنگها از او دور است، بخرد.
علاوه بر این کار فرش بافی با تار و پود پشمی هم پس از پایین آوردن از دار کج و کوله است و هم در روی کف اطاق جمع میشود؛ این عیبها در تار و پود پنبهای دیده نمیشود از این رو قالیبافان بیشتر از تار و پود پنبهای استفاده میکنند.
پنبه در ایران در مناطقی چون گرگان و دشت ترکمن و کرمان و اصفهان و یزد به عمل می آید و بسیار ارزشمند است و اهمیت اقتصادی ویژهای دارد؛ به طوری که آنرا طلای سفید نامیده اند. از این رو پس از نفت که آنرا طلای سیاه نام گذاری کرده اند از با اهمیت ترین صادرات ایران محسوب می شود.
الیاف پنبه را از بوتهی پنبه یا غوزه آن پس از سپردن آن به کارخانجات پنبه پاک کنی به دست می آورند و سپس در کارخانجات ریسندگی یا با دوکهای ریسندگی تبدیل به نخ میکنند و در بافت پارچه و قالی و غیره به کار میبرند.
الیاف پنبه دارای استحکام زیادی است و آنها را میتوان با مواد شیمیایی سفید نمود چون در حالت طبیعی که از سلولز تشکیل شده به رنگ زرد بژ قهوه ای و به ندرت سفید است.
الیاف حیوانی شامل پشم و ابریشم
۱- پشم
پشم رشته هایی است که مانند مو و کرک بر روی بدن گوسفند یا شتر میروید و خشن و زبر و مجعد است و با رشتن آن نخ و سپس پارچه یا انواع فرش بافته میگردد.
فرمول کلی پشم یا Wool به این صورت است: NH2 – CHR – COOH
پشم از الیاف حیوانی و پروتئنی است که هم ویژگی اسیدی و هم ویژگی بازی دارد زیرا دارای مقدار مساوی از گروپ کربوکسیل COOH و آمین NH2 میباشد و در نتیجه کربوکسیل می تواند یک ئیدرژن از دست بده و به گونه ی COO درآید و آمین نیز با گرفتن یک ئیدرژن به NH3 تبدیل شود و از همین رو میتوان پشم را با رنگهای آنیونیک و کاتیونیک رنگرزی نمود.
شست و شوی پشم خام قبل از رنگرزی و قالی بافی به سبب چربی و مواد خارجی چون گرد و خاک که در آن وجود دارد ضروری است؛ معمولاً شستشوی پشم خام به دو روش صورت میگیرد، یا با صابون و سود و یا با صابون و اسید شست و شو میدهند.
پشمی که تبدیل به نخ شده و سپس رنگ شده باشد خامه ی رنگ شده نامند.
پشمی که با آن قالی میبافند از گوسفند به دست میآید و مهم ترین ماده ی اولیه در بافت فرش است و نقش اساسی در ساختار تار و پود و پرز قالی و دیگر فرشها چون گلیم و زیلو و غیره بازی میکند؛ نوع خوب و مرغوب این ماده در نواحی خراسان، اصفهان، فارس، آذربایجان، کرمانشاه، کردستان، لرستان و خوزستان فراهم میشود زیرا مراکز ایل نشین و کوچرو در این نواحی که اقتصاد آن بر اساس گله داری است بیشتر وجود دارد.
بهترین پشم از شانه و پهلوی گوسفند چیده میشود، باید دانست که پشم سالی دوبار چیده میشود، در بهار و پاییز؛ پشم بهاره دارای الیاف بلند و محکم و براق است و پشم پاییزه با الیافی کوتاهتر و نرمتر است.
از جمله شاخصهای مرغوبیت پشم برای قالیبافی، جعد آنست و آنرا میتوان در پشم گوسفندان موفرفری جست وجو کرد.
۲- ابریشم
ابریشم یک لیف طبیعی است که از کرم ابریشم به دست میآید و از مهم ترین الیاف حیوانی است که در بافت منسوجات و قالی کاربرد دارد.
این مادهی مهم به صورت نخ بسیار نازکی در دو رشتهی بهم برآمده و از غده های کرم ابریشم ترشح میشود.
کرم ابریشم الیاف را به هنگام دگردیسی تغییر حالت در جهت تکامل به دور خود به صورت دولایه می پیچد و میتند.
این لایه ها مجموعاً تشکیل پیله را میدهد، برای استفاده از الیاف ابریشم قبل از آنکه کرم مهیای خروج از پیله شود آنرا پس از طبقه بندی میپزند بدین طریق که پیله را در آب گرم (۶۰ درجه) قرار میدهند. کرم در داخل پیله میمیرد و صمغ الیاف نرم میگردد و الیاف خالص و بدون مواد خارجی باقی میماند در همین حال با ابزار مخصوص نخ پیله را گرفته به صورت کلافهای کوچک جمع آوری میکنند.
قدمت استفاده از ابریشم را به هزاران سال پیش نسبت میدهند. تمام کشورهایی که در مسیر جاده ی ابریشم بوده اند و با چین دادوستد داشتند از جمله ایران آناتولی و… از ابریشم استفاده میکردند.
برخی معتقدند که ابریشم در ایران کشف و پرورش داده شد و برخی می نویسند که در افسانه ها آمده است که راز ابریشم را بانویی از دربار چین در پنج هزار سال پیش کشف کرد (۲۷۰۰ سال پ.م.)؛ و این نظریه درست است زیرا جاده ی ابریشم از چین شروع شده و قرنها چینی ها راز استفاده از ابریشم را فاش نساختند و آنرا به صورت بافته و یا الیاف تکامل یافته صادر میکردند و باز بر اساس افسانه ها دو کشیش موفق شدند که در مرزهای چین کرم ابریشم را در جوف عصای خود جای دهند. وقتی کرم ابریشم به اروپا رسید اروپاییان دریافتند که ابریشم از کرمهای گوناگونی به دست میآید که بهترین آنها کرم ابریشم معمولی با نام بوم بیکس Boom Bisc Mory میباشد که از برگ درخت توت تغذیه مینماید.
قالی های ابریشمین در دوره ی صفویان بافته میشد و به کشورهای اروپایی صادر میگردید و بازرگانی آن در دست دولت بود؛ در دوران معاصر نیز بافت تابلو فرشها و قالیچه های ابریشمی رواج دارد و از صادرات مهم عصر ما به شمار میآید.
انواع خامه
یکی از معانی خامه در لغت ابریشم و نخ کمتاب است البته خامه معانی بسیاری دارد که متداول ترین آن قلم است. خامه یا کرک، رنگ نخ پرز قالی را گویند که از جنس پشم نرم یا مطلقاً پشم، چینِ اول بره باشد. ابریشم نتابیده و خام را نیز از آن جهت که خام و نتابیده است خامه گویند.
همان طور که قبلاً گفتیم پشمی که تبدیل به نخ گردیده و سپس رنگ شده باشد خامه ی رنگ شده نامند. خامه نتابیده خامه ای که پس از چینش از پشم گوسفند و رنگرزی بدون آنکه آن را بتابند و به صورت رشته درآورند مورد استفاده قرار گیرد، این خامه نرم و ظریف است و بافته شده ی آن شفاف و براق و زیبا میباشد.
در پایان یادآور میشویم شما میتوانید خرید نخ قالیبافی را به صورت اینترنتی از فروشگاه ابزار قالیبافی لم آرت تجربه کنید. در ضمن دوره های آموزش قالی بافی لم آرت که توسط استاد لیلا میرزایی تهیه شده را از دست ندید.
یک هزار سال تاریخ و هنر فرش بافی اقوام ایرانی، مهرآسا غیبی